De ark van Noach staat voor redding: God bracht één familie veilig door de zondvloed, en het Nieuwe Testament leest het verhaal als een beeld van geloof en van de doop. Christenen zien er sinds de vroege eeuwen ook de Kerk in. De Bijbel heeft een tweede ark, De ark van het verbond, die stond voor Gods aanwezigheid onder zijn volk.

Waarom heeft de Bijbel twee arken?
Het Engels gebruikt één woord voor twee verschillende objecten. Het Hebreeuws gebruikt er twee. De ark van Noach is een tebah: “Maak voor u een ark van goferhout; kamers zult gij in de ark maken, en gij zult die van binnen en van buiten met pek bestrijken” (Genesis 6:14). Het Brown-Driver-Briggs lexicon geeft de eigenlijke betekenis als “kist, doos”, waarschijnlijk een woord geleend uit het Egyptisch. Het enige andere vaartuig dat de Bijbel een tebah noemt, is de mand die de zuigeling Mozes redde. Zijn moeder “nam voor hem een ark van biezen, en bestreek die met lijm en met pek, en legde het kind daarin” (Exodus 2:3). Beide vaartuigen zijn verzegeld met pek, en beide dragen iemand die God wil redden over gevaarlijk water.
De ark van het verbond is een aron, het alledaagse Hebreeuwse woord voor een kist. Brown-Driver-Briggs vermeldt het voor een kist voor geldoffers en voor de doodskist van Jozef, evenals voor de heilige kist in de tabernakel. Het Oude Testament gebruikt nooit tebah voor de ark van het verbond. Het Nieuwe Testament noemt het vaartuig van Noach en de ark van het verbond een kibotos, wat Thayer’s lexicon definieert als “een houten kist, doos.” Het Latijn deed hetzelfde met arca, een woord dat, zoals Richard Stracke van de Christian Iconography site het verwoordt, “precies een kist of een kluis betekent.” In elk van deze talen is een ark een kist.
| de ark van Noach | De ark van het verbond | |
|---|---|---|
| Hebreeuwse woord | tebah, ook gebruikt voor het mandje van Mozes | aron, ook gebruikt voor een geldkist en een doodskist |
| Griekse woord | kibotos | kibotos |
| Wat het was | Een vaartuig van goferhout, 300 el lang, met drie verdiepingen (Genesis 6:14–16) | Een kist van acaciahout, tweeënhalve el lang, overtrokken met goud (Exodus 25:10–11) |
| Wat erin zat | Noach, zijn vrouw, zijn drie zonen, hun vrouwen en de dieren | De tafelen van het verbond; Hebreeën voegt daar een pot met manna en de staf van Aäron aan toe (Hebreeën 9:4) |
| Wat christenen erin zien | Verlossing, geloof, doop en de Kerk | Gods aanwezigheid onder zijn volk; de verzoendeksel als teken van Christus; voor katholieken en orthodoxen, Maria |

Waarom is de ark van Noach een beeld van redding?
In Genesis is de ark Gods plan voordat het Noachs werk is. Nog voordat er een druppel regen valt, doet God een belofte: “Maar met u zal Ik Mijn verbond oprichten; en gij zult in de ark gaan, gij, en uw zonen, en uw vrouw, en de vrouwen uwer zonen met u” (Genesis 6:18). Wanneer iedereen aan boord is, “sloot de HEERE hem van buiten toe” (Genesis 7:16). Terwijl het water de aarde bedekt, “gedacht God aan Noach, en aan al het gedierte, en aan al het vee, dat met hem in de ark was” (Genesis 8:1). De belofte, de gesloten deur en het gedenken behoren allemaal aan God toe.
Hetzelfde water dat vernietigt, draagt de ark. “De wateren namen toe, en hieven de ark op, en zij werd verheven van boven de aarde” (Genesis 7:17). Oordeel en redding vinden plaats in één gebeurtenis. Wanneer het water zakt, verbreedt God de belofte tot elk levend wezen en geeft de regenboog als teken: “Ik zal Mijn verbond gedenken, dat tussen Mij en tussen ulieden is, en tussen alle levende ziel onder alle vlees; en de wateren zullen niet meer tot een vloed worden, om alle vlees te verderven” (Genesis 9:15).

Hoe toont de ark geloof?
De eerste les van het Nieuwe Testament over de ark gaat over vertrouwen. “Door het geloof heeft Noach, door Goddelijke aanspraak vermaand zijnde van de dingen, die nog niet gezien werden, met vrees de ark toebereid tot behoudenis van zijn huis; door welk geloof hij de wereld veroordeeld heeft, en is een erfgenaam geworden der rechtvaardigheid, die door het geloof is” (Hebreeën 11:7). In gewone woorden: Noach bouwde voor een vloed die niemand had gezien, omdat God hem had verteld dat deze zou komen, en zijn gehoorzaamheid veroordeelde de wereld om hem heen. Genesis zegt het korter: “Noach deed alzo; naar alles, wat God hem geboden had, alzo deed hij” (Genesis 6:22). Petrus noemt Noach “een prediker der rechtvaardigheid” (2 Petrus 2:5).

Waarom koppelt Petrus de zondvloed aan de doop?
Het Nieuwe Testament zelf koppelt de zondvloed aan de doop. Petrus schrijft dat God geduldig wachtte “in de dagen van Noach, terwijl de ark toebereid werd, waarin weinige, dat is acht zielen, door het water behouden werden. Waarvan het tegenbeeld, de doop, ons nu ook behoudt (niet de aflegging van de vuilheid des vleses, maar de vraag van een goed geweten tot God,) door de opstanding van Jezus Christus” (1 Petrus 3:20–21).
“Het tegenbeeld” betekent een patroon dat overeenkomt met een ander. Het water dat acht mensen door de zondvloed droeg, komt overeen met het water van de doop. Petrus voegt er direct aan toe dat de doop niet werkt als een bad, door vuil van het lichaam te wassen. Het is “de vraag van een goed geweten tot God,” en de kracht ervan komt van de opgestane Christus.
Justinus de Martelaar, die rond het jaar 165 voor zijn geloof stierf in Rome, trok het beeld verder door. De acht mensen in de ark, schreef hij, “waren een symbool van de achtste dag, waarop Christus verscheen toen Hij opstond uit de dood.” Christus maakte een nieuw volk “door water, en geloof, en hout, dat het mysterie van het kruis bevat; net zoals Noach gered werd door hout toen hij met zijn gezin over de wateren voer.”
Het beeld wordt nog steeds uitgesproken over het water. De Katholieke Catechismus leert dat “De Kerk in de ark van Noach een voorafbeelding van de redding door de doop heeft gezien,” en bij de Paaswake wordt bij de zegening van de doopvont gebeden: “De wateren van de grote vloed hebt U tot een teken gemaakt van de wateren van de doop, die een einde maken aan de zonde en een nieuw begin van goedheid.” Toen Maarten Luther in 1523 de doopdienst in het Duits vertaalde, voegde hij een gebed toe dat begint met de zondvloed. Daarin “veroordeelde God de ongelovige wereld door de vloed en bewaarde in Zijn grote barmhartigheid de gelovige Noach en zijn familie,” en het gebed vraagt dat degene die gedoopt wordt “droog en veilig bewaard mag blijven in de heilige ark van de christenheid.” De Lutheran Church–Missouri Synod drukt het vandaag de dag af in haar Lutheran Service Book. Zwingli en Leo Jud pasten het aan voor de kerken in Zwitserland, en de kerkhistoricus Zachary Purvis noteert dat “Thomas Cranmer een deel van het gebed invoegde in de dooporde van het Book of Common Prayer.”
Christenen verschillen van mening over wat de doop doet. Luthers Kleine Catechismus zegt dat het “vergeving van zonden werkt, verlost van de dood en de duivel, en eeuwig heil geeft aan allen die dit geloven, zoals de woorden en beloften van God verklaren.” Thomas Hopko, een priester van de Orthodoxe Kerk in Amerika, schrijft in Het orthodoxe geloof dat de doop “de deelname van de mens aan de gebeurtenis van Pasen” is, waarin de dopeling “sterft aan deze wereld en opnieuw geboren wordt in de opstanding van Christus tot eeuwig leven.” De Southern Baptist-belijdenis noemt de doop “een daad van gehoorzaamheid die het geloof van de gelovige in een gekruisigde, begraven en opgestane Heiland symboliseert.”

Is de ark van Noach een symbool van de Kerk?
De ark was, in de woorden van de Katholieke Catechismus, een “beeld dat de Kerkvaders dierbaar was.” Cyprianus, bisschop van Carthago, gebruikte het rond 251, toen rivaliserende groepen de christenen van Carthago en Rome verdeelden. In zijn verhandeling Over de eenheid van de Kerk schreef hij: “Hij kan God niet langer als Vader hebben, die de Kerk niet als moeder heeft. Als iemand kon ontsnappen die buiten de ark van Noach was, dan kan ook hij ontsnappen die buiten de Kerk zal zijn.” Hij pleitte bij gelovigen om de ene gemeenschap niet te verlaten voor een afgescheiden groep.
Augustinus, bisschop van Hippo van 396 tot 430, richtte het beeld op Christus. In De Stad van God noemde hij de ark “een figuur van de stad van God die in deze wereld verblijft; dat wil zeggen, van de kerk, die gered wordt door het hout waaraan de Middelaar tussen God en mensen, de mens Christus Jezus, hing.” Hij las de verhoudingen van de ark, 300 el bij 50 bij 30, als de verhoudingen van een menselijk lichaam, het lichaam waarin Christus kwam. God zei tegen Noach dat hij de deur “in de zijde daarvan” moest maken (Genesis 6:16), en Augustinus zag daarin “de wond die werd gemaakt toen de zijde van de Gekruisigde met de speer werd doorstoken; want daardoor gaan degenen die tot Hem komen naar binnen.” Johannes vermeldt die wond: “een van de soldaten doorstak met een speer zijn zijde, en terstond kwam er bloed en water uit” (Johannes 19:34).
Augustinus hanteerde de details vrij. Hij dacht dat de drie dekken van de ark konden staan voor de volkeren die afstamden van Noachs drie zonen, en stond vervolgens toe dat een andere lezer er “geloof, hoop en liefde” in zou kunnen vinden, of “elke betere interpretatie” die de link met de Kerk behield. “Het kan zijn dat de uitleg van de een uitblinkt boven die van de ander, en dat de onze niet de beste is,” schreef hij. In het volgende hoofdstuk weigerde hij te kiezen tussen geschiedenis en figuur: niemand, schreef hij, moet veronderstellen “dat we alleen de historische waarheid moeten bestuderen, los van enige allegorische betekenissen; of, integendeel, dat het alleen allegorieën zijn en dat er helemaal geen dergelijke feiten waren.”
Het beeld leeft voort in de eigen woorden van elke traditie:
- Katholiek. De Catechismus zegt dat de Kerk “voorafgebeeld wordt door de ark van Noach, die als enige redt van de zondvloed,” en dat zij “noodzakelijk is voor het heil.” Het leest het oude gezegde “Buiten de Kerk geen heil” als “dat alle heil van Christus het Hoofd komt door de Kerk die zijn Lichaam is.” Het leert dat “zij niet gered konden worden die, wetende dat de Katholieke Kerk door God door Christus als noodzakelijk was gesticht, zouden weigeren haar binnen te gaan of erin te blijven,” en dat dit “niet gericht is op degenen die, buiten hun eigen schuld, Christus en zijn Kerk niet kennen.”
- Orthodox. De Orthodoxe Kerk in Amerika zegt in haar lesmateriaal voor jongeren dat “Een van de speciale namen van de Kerk de ‘ark van het heil’ is.”
- Luthers. Hetzelfde Vloedgebed, in de bewoordingen van het Lutheran Service Book, vraagt dat de gedoopten “veilig en geborgen worden gehouden in de heilige ark van de christelijke Kerk.”
- Matthew Henry. De presbyteriaanse commentator, een predikant in Chester, plaatst Christus zelf op de plek van de ark: “Christus is een ark, in wie alleen wij veilig kunnen zijn wanneer de dood en het oordeel naderen.”

Hoe beeldden de eerste christenen de ark uit?
De ark is een van de oudste onderwerpen in de christelijke kunst. Richard Stracke, emeritus hoogleraar Engels aan de Augusta University, schrijft dat het verhaal van Noach “ten minste sinds de 3e eeuw en mogelijk de 2e eeuw wordt afgebeeld.” De vroege afbeeldingen variëren nauwelijks. Noach staat alleen in een kleine vierkante kist met een deksel, biddend, en het getoonde moment is altijd hetzelfde: “de terugkeer van de duif met de olijftak.” Pas in het tweede millennium tekenden kunstenaars meestal een schip, en daarna kwam de ark, in de woorden van Stracke, “onder invloed van commentaren die er een type van de Kerk van maakten,” soms met een kerkvormig huis op het dek.

Wat symboliseert de ark van het verbond?
De tweede ark was een kist. God zei tegen Mozes dat hij deze van acaciahout moest maken en “met zuiver goud moest overtrekken, van binnen en van buiten” (Exodus 25:11). Binnenin kwam “de getuigenis die Ik u geven zal” (Exodus 25:16), wat in Hebreeën “de tafelen van het verbond” wordt genoemd (Hebreeën 9:4). Bovenop lag een gouden deksel genaamd het verzoendeksel, met twee cherubijnen wier vleugels eroverheen uitgestrekt waren. De ark stond voor Gods verbond met Israël en voor zijn aanwezigheid onder hen, en werd op stokken gedragen zodat hij met hen mee kon reizen.
Christenen hebben deze ark ook gelezen als een teken van Christus. Paulus schrijft dat God Christus heeft voorgesteld “tot een verzoening door het geloof in zijn bloed” (Romeinen 3:25). Het Griekse woord daar, verzoendeksel, is het woord dat Hebreeën 9:5 gebruikt voor het verzoendeksel. Thayers lexicon noemt Theodoretus, Theophylactus en Luther onder de lezers die Paulus zo begrepen dat Christus het ware verzoendeksel is, en somt andere geleerden op die het woord in plaats daarvan lazen als “een zoenoffer.” Katholieke en orthodoxe christenen zien Maria ook in deze ark. De Katholieke Catechismus zegt dat Maria, in wie de Heer zijn woning maakte, “persoonlijk de dochter van Sion is, de ark van het verbond, de plaats waar de heerlijkheid van de Heer woont,” en de orthodoxe Akathist-hymne begroet haar: “Verheug u, ark verguld door de Geest.” Openbaring ziet de ark nog eenmaal, in de hemel: “en de ark van zijn verbond werd gezien in zijn tempel” (Openbaring 11:19).
Beide arken behoren tot een verbond. Noach bouwde de zijne omdat God had gezegd: “met u zal Ik mijn verbond oprichten.” De andere bevatte de tafelen van het verbond, onder de plaats waar God tegen Mozes zei: “daar zal Ik u ontmoeten.”


Een reactie plaatsen