Wat betekent Imago Dei? Geschapen zijn naar het beeld van God



  • Imago Dei is Latijn voor “beeld van God,” en het komt uit Genesis 1:26–27, waar God de mensheid, man en vrouw, naar zijn beeld en gelijkenis schept.
  • Achter die twee woorden staat het Hebreeuwse tselem (beeld) en demut (gelijkenis), dat Genesis opnieuw gebruikt in 5:1–3 en 9:6.
  • Irenaeus en Johannes van Damascus zagen het beeld als iets dat aan allen gegeven is en de gelijkenis als een groei in deugdzaamheid, terwijl Calvijn de twee woorden als één idee las.
  • De katholieke leer stelt dat de zonde het beeld heeft verwond en Calvijn en Luther zeiden dat het gecorrumpeerd of verloren was, maar alle drie de tradities houden vast dat Christus het herstelt.
  • De kerken baseren de menselijke waardigheid, de gelijke waardigheid van mannen en vrouwen en het verbod op moord op het beeld van God (Genesis 9:6; Jakobus 3:9).

Imago Dei betekent het beeld van God, en de Schrift zegt dat ieder van ons het draagt. De Latijnse uitdrukking komt uit Genesis 1:26–27, waar God mensen, man en vrouw, naar zijn beeld en gelijkenis schept. De kerken houden vast dat het ieder mens een waardigheid geeft die geen enkel ander schepsel heeft.

Paulus noemt Christus “het beeld van de onzichtbare God” (Kolossenzen 1:15), dus het Nieuwe Testament toont ons dat beeld in een persoon. Wanneer we ons afvragen hoe God wilde dat we eruit zouden zien, kijken we naar Jezus. Het beeld is iets dat ons in het begin is gegeven en iets waar we nog steeds in groeien, en het is evenzeer aanwezig in de naaste die we gemakkelijk liefhebben als in degene die we in de verleiding komen te vervloeken.

Wat betekent imago Dei?

De uitdrukking komt uit de Latijnse Bijbel, de Vulgaat, die Genesis 1:27 weergeeft als “ad imaginem Dei creavit illum”: “naar het beeld van God schiep Hij hem.” In de King James Version zegt God: “Laat Ons de mens maken naar Ons beeld, naar Onze gelijkenis” (Genesis 1:26), en het volgende vers vertelt ons: “Zo schiep God de mens naar Zijn beeld, naar het beeld van God schiep Hij hem; man en vrouw schiep Hij hen” (Genesis 1:27).

Twee Hebreeuwse woorden liggen ten grondslag aan “beeld” en “gelijkenis”. Tselem, “beeld”, wordt elders gebruikt voor uitgesneden figuren, waaronder de afgoden van de goden van andere naties. Demut, “gelijkenis”, betekent gelijkenis of overeenkomst. Genesis gebruikt deze woorden alleen voor mensen, niet voor dieren, planten of sterren.

Genesis vertelt ons nooit waaruit het beeld bestaat, en de kerken beantwoorden die vraag op verschillende manieren. Ze zijn het echter eens over de basisclaim, en de Catechismus van de Katholieke Kerk verwoordt het als volgt: “Omdat de mens naar het beeld van God geschapen is, bezit hij de waardigheid van een persoon: hij is niet zomaar iets, maar iemand” (paragraaf 357).

Waar spreekt de Bijbel over het beeld van God?

Het Oude Testament noemt het beeld van God alleen in Genesis, maar het idee vormt verschillende andere passages.

  • Genesis 1:26–27. God maakt de mensheid naar zijn beeld en geeft haar heerschappij over de andere schepselen.
  • Genesis 5:1–3. “Naar de gelijkenis van God maakte Hij hem,” en daarna verwekte Adam “een zoon naar zijn eigen gelijkenis, naar zijn beeld; en noemde zijn naam Seth.” Dezelfde woorden worden dus gebruikt voor een vader en zijn zoon.
  • Genesis 9:6. Na de zondvloed verbiedt God moord: “Wie des mensen bloed vergiet, door de mens zal zijn bloed vergoten worden: want naar het beeld van God heeft Hij de mens gemaakt.”
  • Psalm 8:5–6. De psalm gebruikt het woord “beeld” niet, maar beschrijft dezelfde eer: “Wat is de mens, dat Gij zijner gedenkt?” God heeft hem “weinig minder dan de engelen” gemaakt en hem “met heerlijkheid en eer gekroond.”

Wanneer het Nieuwe Testament over het beeld spreekt, spreekt het eerst over Christus. Paulus noemt Hem “het beeld van God” (2 Korintiërs 4:4) en “het beeld van de onzichtbare God, de eerstgeborene van heel de schepping” (Kolossenzen 1:15), en Hebreeën 1:3 noemt Hem “de afdruk van Zijn wezen.” Wij die in Hem geloven, zijn “voorbestemd om gelijkvormig te zijn aan het beeld van Zijn Zoon” (Romeinen 8:29). Wij worden “vernieuwd in kennis naar het beeld van Hem Die hem geschapen heeft” (Kolossenzen 3:10), en ons wordt verteld om “de nieuwe mens aan te doen, die naar God geschapen is in ware rechtvaardigheid en heiligheid” (Efeziërs 4:24). Jakobus past het toe op de manier waarop we spreken: “Daarmee loven wij God, de Vader, en daarmee vervloeken wij de mensen, die naar de gelijkenis van God gemaakt zijn” (Jakobus 3:9).

Waarom schiep God mensen naar zijn beeld?

Genesis geeft in dezelfde zin één doel aan: “laten zij heerschappij hebben” (Genesis 1:26), en in het volgende vers zegt God tegen de man en de vrouw dat ze “de aarde vervullen en onderwerpen” moeten (Genesis 1:28). In het oude Nabije Oosten werd een koning het beeld van een god op aarde genoemd. De Internationale Theologische Commissie, die het Vaticaan adviseert, merkt deze achtergrond op in haar document uit 2004 Gemeenschap en rentmeesterschap. De Bijbel, zo stelt zij, “is uniek in het uitbreiden van het begrip van het beeld van God naar alle mensen” (paragraaf 8).

De katholieke leer voegt daar een tweede doel aan toe: onze relatie met God. De Catechismus zegt dat van alle zichtbare schepselen alleen de mens “in staat is zijn Schepper te kennen en lief te hebben,” en dat hij geroepen is “om door kennis en liefde te delen in Gods eigen leven.” Het noemt dit “de fundamentele reden voor zijn waardigheid” (paragraaf 356). De Westminster Shorter Catechism, gebruikt door presbyteriaanse kerken, geeft een soortgelijk antwoord op de vraag “Hoe schiep God de mens?”: “God schiep de mens, man en vrouw, naar Zijn eigen beeld, in kennis, rechtvaardigheid en heiligheid, met heerschappij over de schepselen.”

Wat is het verschil tussen beeld en gelijkenis?

In Genesis staan de twee woorden naast elkaar, en elders worden ze afzonderlijk voor hetzelfde gebruikt: Genesis 5:1 spreekt alleen van “gelijkenis,” en Genesis 9:6 spreekt alleen van “beeld.” Veel uitleggers hebben ze daarom behandeld als één idee dat tweemaal wordt uitgedrukt. Johannes Calvijn betoogde dit in zijn Institutes (boek 1, hoofdstuk 15, sectie 3), waarbij hij stelt dat “gelijkenis” “slechts ter verduidelijking is toegevoegd” en dat het Hebreeuws “vaak twee woorden voor één ding gebruikt.”

Andere christelijke leraren trokken een onderscheid. Volgens Gemeenschap en rentmeesterschap (paragraaf 15), de eerste die dit trok was Irenaeus van Lyon, schrijvend in de tweede eeuw. In Tegen de ketterijen (boek 5, hoofdstuk 6) beschrijft hij een persoon zonder de Geest als iemand die “weliswaar het beeld [van God] in zijn vorming bezit,” “maar de gelijkenis niet ontvangt door de Geest.” Tertullianus leerde dat het beeld nooit vernietigd kan worden, terwijl de gelijkenis door zonde verloren kan gaan. Johannes van Damascus gaf in de achtste eeuw een korte definitie: “de uitdrukking naar Zijn beeld verwijst duidelijk naar de kant van zijn natuur die bestaat uit verstand en vrije wil, terwijl naar Zijn gelijkenis betekent: gelijkenis in deugd voor zover dat mogelijk is” (Expositie van het Orthodoxe Geloof, boek 2, hoofdstuk 12).

Volgens deze lezing wordt het beeld aan ieder mens gegeven, en is de gelijkenis een doel dat door genade en een heilig leven wordt bereikt. Augustinus nam dit onderscheid niet over, en Calvijn verwierp het.

Welk deel van een mens is het beeld van God?

Veel theologen hebben Augustinus gevolgd in het zoeken naar het beeld in de geest. In Over de Drie-eenheid vond hij in de menselijke geest een drie-eenheid van geheugen, verstand en wil. Hij voegde eraan toe dat de geest het beeld van God is, niet omdat hij zichzelf herinnert, begrijpt en liefheeft, “maar omdat hij ook Hem kan herinneren, begrijpen en liefhebben door Wie hij gemaakt is” (boek 14, hoofdstuk 12).

Maarten Luther maakte in zijn commentaar op Genesis bezwaar dat als geheugen, verstand en wil het beeld zouden zijn, daaruit zou volgen “dat Satan ook naar het beeld van God geschapen was.” Voor Luther was het beeld Adams gehele onbedorven staat vóór de zondeval, toen zijn “intellect het helderst was, zijn geheugen het meest volledig en zijn wil het meest oprecht.”

De recente katholieke leer ziet het beeld in de gehele persoon in plaats van in één vermogen. Gemeenschap en rentmeesterschap (paragraaf 9) verwerpt lezingen die “de imago Dei in het ene of andere aspect van de menselijke natuur plaatsen,” zoals het intellect. De Catechismus stelt dat “het menselijk lichaam deelt in de waardigheid van ‘het beeld van God’” (paragraaf 364). Gemeenschap en rentmeesterschap benadrukt ook de relatie: omdat God de mensheid “mannelijk en vrouwelijk” schiep, is de mens “geen geïsoleerd individu maar een persoon — een wezen dat in essentie relationeel is” (paragraaf 10). Het verbindt dit met de Drie-eenheid, één God in drie personen: “het is ter wille van deze trinitarische gemeenschap dat menselijke personen naar het goddelijk beeld geschapen zijn” (paragraaf 25).

Heeft de zonde het beeld van God vernietigd?

De Schrift gaat ervan uit dat gevallen mensen nog steeds het beeld dragen. Genesis 9:6 baseert het verbod op moord op het beeld na de zondvloed, en Jakobus 3:9 spreekt over mensen die in zijn eigen tijd vervloekt werden als “gemaakt naar de gelijkenis van God.” Waar de kerken verschillen, is in hoeverre de zonde het heeft beschadigd.

Katholieke leer. De Catechismus stelt dat de mens, “misvormd door zonde en dood,” “in het beeld van God blijft,” maar beroofd is “van de heerlijkheid van God,” van zijn “gelijkenis” (paragraaf 705). Gemeenschap en rentmeesterschap (paragraaf 17) vat de katholieke visie op zonde samen als “een verwonding van het beeld van God in de mens.”

Protestantse hervormers. Volgens hetzelfde document “stonden de hervormers erop dat het beeld van God door de zonde was aangetast.” Calvijn schreef dat hoewel het beeld “niet volledig was uitgewist en vernietigd” in Adam, “het echter zozeer was aangetast, dat al wat overblijft een angstaanjagende misvorming is” (Institutes 1.15.4). Luther ging verder: “Ik vrees echter dat, aangezien dit ‘beeld van God’ door de zonde verloren is gegaan, we nooit volledig tot de kennis kunnen komen van wat het was.”

Orthodoxe leer. De Orthodoxe Kerk in Amerika leert dat “het beeld van God dragen betekent gelijk zijn aan Christus, het ongeschapen Beeld van God,” en dat de menselijke groei naar God geen einde kent: “De mens is gemaakt om voor eeuwig steeds meer Godgelijk te worden.” Orthodoxe christenen noemen dit proces Theosis, of vergoddelijking, en wijzen op 2 Petrus 1:4, waarin staat dat gelovigen “deelgenoten van de goddelijke natuur” kunnen worden.

Toch houden alle drie de tradities vast dat Christus het beeld herstelt. Athanasius van Alexandrië, in Over de Menswording (hoofdstuk 14), vergeleek de mensheid met een portret op een houten paneel dat door vlekken is bedorven: het hout blijft behouden, en degene wiens gelijkenis het was, komt opnieuw zodat het portret “op hetzelfde hout vernieuwd” kan worden. Op dezelfde manier, zegt hij, kwam de Zoon, “zijnde het Beeld van de Vader, naar onze regio om de mens die eens naar Zijn gelijkenis was gemaakt, te vernieuwen.” En Paulus beschrijft gelovigen als “veranderd in hetzelfde beeld van heerlijkheid tot heerlijkheid, zoals door de Geest van de Heere” (2 Korintiërs 3:18).

Zijn mannen en vrouwen gelijkwaardig geschapen naar Gods beeld?

Genesis 1:27 zegt dit direct: “naar het beeld van God schiep Hij hem; man en vrouw schiep Hij hen.” Genesis 5:1–2 herhaalt het: “naar de gelijkenis van God maakte Hij hem; man en vrouw schiep Hij hen.” De Catechismus leert dat “man en vrouw beiden met één en dezelfde waardigheid ‘naar het beeld van God’ zijn” (paragraaf 369), en voegt eraan toe dat God “noch man noch vrouw is” (paragraaf 370).

Zelfs christenen die van mening verschillen over rollen in het huwelijk en de kerk, zijn het hierover eens. De Danvers Statement van 1987, die stelt dat mannen en vrouwen verschillende rollen hebben, bevestigt: “Zowel Adam als Eva werden geschapen naar Gods beeld, gelijk voor God als personen en verschillend in hun man- en vrouw-zijn.” Christians for Biblical Equality, die stelt dat vrouwen evenals mannen in elke bediening mogen dienen, inclusief prediking, begint haar verklaring: “De Bijbel leert de volledige gelijkheid van mannen en vrouwen in de Schepping en in de Verlossing.”

Genesis 2:18 noemt de vrouw “een hulp” voor de man. Het Hebreeuwse woord voor “hulp,” ezer, wordt elders gebruikt voor God als de helper van Zijn volk, zoals in “Mijn hulp komt van de HEERE” (Psalm 121:2). In het Nieuwe Testament schrijft Paulus dat “er is noch man noch vrouw: want gij allen bent één in Christus Jezus” (Galaten 3:28), en hij beveelt Febe aan, “een dienares van de kerk die in Kenchreeën is” (Romeinen 16:1). De opgestane Jezus “verscheen eerst aan Maria Magdalena” (Marcus 16:9).

Hoe vormt het beeld van God de manier waarop mensen anderen behandelen?

De Bijbel trekt morele conclusies uit het beeld: Genesis 9:6 maakt het de reden waarom moord verboden is, en Jakobus 3:9 maakt het de reden waarom het vervloeken van mensen verkeerd is. Spreuken 14:31 past dezelfde logica toe op de armen zonder het woord te gebruiken: “Wie de arme onderdrukt, smaadt zijn Maker.”

Baptisten en katholieken hebben hun sociale leer er beide op gebouwd. Omdat God de mens naar Zijn eigen beeld schiep, zegt de Baptist Faith and Message (2000) van de Southern Baptist Convention, “bezit ieder persoon van elk ras volledige waardigheid en is hij respect en christelijke liefde waardig.” Het Tweede Vaticaans Concilie leerde dat het beeld “de basis is van de menselijke waardigheid en van de onvervreemdbare rechten van de menselijke persoon,” zoals Gemeenschap en rentmeesterschap herinnert (paragraaf 22). In 1948 stelde de Verenigde Naties een soortgelijk principe vast zonder verwijzing naar God, in Artikel 1 van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens: “Alle mensen worden vrij en gelijk in waardigheid en rechten geboren.”

Het beeld heeft ook betrekking op de zorg voor de schepping. De Catechismus zegt dat de heerschappij die in Genesis is gegeven “geen willekeurige en destructieve overheersing mag zijn” (paragraaf 373). Paus Franciscus schreef in Laudato Si’ (2015) dat christenen “krachtig de notie moeten verwerpen dat ons geschapen zijn naar Gods beeld en het krijgen van heerschappij over de aarde, absolute overheersing over andere schepselen rechtvaardigt” (paragraaf 67).

Wat betekent het beeld van God voor abortus en euthanasie?

De Katholieke Kerk verbindt het beeld direct aan de bescherming van het leven: “Elk menselijk leven, vanaf het moment van conceptie tot aan de dood, is heilig omdat de menselijke persoon omwille van zichzelf gewild is naar het beeld en de gelijkenis van de levende en heilige God” (Catechismus, paragraaf 2319). Ze leert dat menselijk leven “absoluut gerespecteerd en beschermd moet worden vanaf het moment van conceptie” (paragraaf 2270), en ondersteunt dit met Jeremia 1:5 en Psalm 139, waar de psalmist zegt: “Gij hebt mij in de schoot van mijn moeder geweven” (Psalm 139:13). Ze leert ook dat directe euthanasie “moreel onaanvaardbaar is” (paragraaf 2277). De Baptist Faith and Message neemt hetzelfde standpunt in: “Wij moeten spreken namens de ongeborenen en strijden voor de heiligheid van al het menselijk leven vanaf de conceptie tot de natuurlijke dood.”

Niet elke kerk trekt dezelfde conclusie: in haar sociale verklaring over abortus uit 1991 zegt de Evangelical Lutheran Church in America dat “abortus slechts een laatste redmiddel zou moeten zijn,” maar ook dat “er gegronde redenen kunnen zijn om een zwangerschap te beëindigen door middel van een opgewekte abortus.”

De kerken wegen deze moeilijke vragen verschillend, maar altijd met betrekking tot een persoon die Gods beeld draagt. Wanneer het portret bevlekt is, zei Athanasius, wordt het hout niet weggegooid; degene wiens gelijkenis het is, komt opnieuw, zodat het “op hetzelfde hout vernieuwd” kan worden.





Reacties

Een reactie plaatsen

Share to...