Waarom vervloekte Jezus de vijgenboom? Een teken over de Tempel

Jezus vervloekte een vijgenboom buiten Jeruzalem als een handeling als teken, zoals de profeten hun boodschappen uitbeeldden. De boom had bladeren maar geen vruchten. Marcus plaatst de vloek en de verdorde boom aan weerszijden van Jezus' reiniging van de Tempel, zodat de onvruchtbare boom een beeld vormt van een Tempel die druk was met aanbidding, maar zonder de vrucht die God zocht.

Bladeren zonder vrucht: dat is het hele verhaal in drie woorden. Een vijgenboom met bladeren belooft vijgen, en deze beloofde niets en gaf niets. De volgende ochtend vonden de discipelen hem “verdord vanaf de wortels” (Marcus 11:20), en Jezus veranderde hun verbazing in een les over gebed: “Heb geloof in God” (Marcus 11:22). Matteüs vertelt dezelfde gebeurtenis korter. Lucas laat het weg en vertelt in plaats daarvan een gelijkenis over een onvruchtbare vijgenboom die nog één jaar de tijd krijgt.

Marcus vertelt het over twee ochtenden. Op de dag dat Jezus Jeruzalem binnenreed, ging hij de Tempel in, “en toen hij alles rondom bekeken had, en het al avond was geworden, ging hij met de twaalf naar Bethanië” (Marcus 11:11). De volgende ochtend, op de weg terug, “had hij honger: En ziende van verre een vijgenboom die bladeren had, kwam hij, of hij misschien iets daaraan zou vinden: en toen hij erbij kwam, vond hij niets dan bladeren; want het was de tijd voor vijgen nog niet” (Marcus 11:12–13). Jezus zei tegen de boom: “Laat niemand ooit in eeuwigheid vrucht van u eten. En zijn discipelen hoorden het” (Marcus 11:14).

Hij ging de stad in, dreef de kopers en verkopers eruit en keerde de tafels van de geldwisselaars om (Marcus 11:15). Die avond verliet hij de stad weer. “En in de morgen, toen zij voorbijgingen, zagen zij de vijgenboom verdord vanaf de wortels. En Petrus, zich herinnerende, zegt tot hem: Meester, zie, de vijgenboom die u vervloekt hebt, is verdord” (Marcus 11:20–21).

Matteüs plaatst de Tempelscène eerst, op de dag van de intocht (Matteüs 21:12–13), en vertelt het hele verhaal van de vijgenboom de volgende ochtend. Jezus “vond niets daaraan, dan alleen bladeren, en zei tot hem: Laat er in eeuwigheid geen vrucht meer aan u groeien. En terstond verdorde de vijgenboom” (Matteüs 21:19). “Terstond” betekent hier onmiddellijk, zoals de woorden van de discipelen zelf laten zien: “Hoe is de vijgenboom zo terstond verdord!” (Matteüs 21:20). Matteüs brengt het samen in één scène. Marcus splitst het in tweeën en plaatst de Tempel tussen de helften.

Detail	Mark 11:12–25	Matthew 21:18–22
Wanneer de boom verdort	De volgende ochtend verdord gevonden	“Terstond”, terwijl de discipelen toekijken
De reiniging van de Tempel	Tussen de vloek en de verdorde boom	De dag vóór de vloek
Het seizoen	“het was de tijd voor vijgen nog niet”	Niet vermeld
De vervloeking	“Eet van u voortaan in eeuwigheid niemand meer vrucht”	“Laat van u voortaan in eeuwigheid niemand meer vrucht eten”
Wat Jezus daarna onderwijst	Geloof, gebed en vergeving	Geloof en gebed

Omdat de bladeren vruchten beloofden die er niet waren. Rond Jeruzalem staan vijgenbomen de hele winter kaal en beginnen ze eind maart bladeren te krijgen, waarbij tegelijkertijd kleine groene vijgen verschijnen in de oksels van de nieuwe bladeren. Het Hooglied rekent ze tot de eerste tekenen van de lente: “De vijgenboom brengt zijn vroege vijgen voort” (Hooglied 2:13).

E. W. G. Masterman, die zelf de vijgenbomen bij Jeruzalem observeerde, legde het verhaal op deze manier uit in de International Standard Bible Encyclopedia (1915). De meeste van die kleine vroege vijgen vallen af terwijl ze groeien, en de boeren uit zijn tijd raapten ze op en aten ze; ze noemden ze taksh. De weinige die aan de boom blijven zitten, rijpen rond juni, en de hoofdoogst rond augustus. Met Pascha, rond april, zou geen enkele boom rijpe vijgen van welke soort dan ook dragen, en dat is wat Marcus bedoelt met “het was de tijd van de vijgen niet”. Maar “elke vijgenboom die überhaupt vrucht gaat dragen, zal wat taksh hebben” tegen de tijd dat de jonge bladeren verschijnen, schreef Masterman, en de kleine vijgen zijn “zeker bewijs, zelfs als ze vallen, dat de boom die ze draagt niet onvruchtbaar is.”

Dus een boom vol in blad zonder enige groene vijg zou dat jaar niets dragen. Deze boom, voegt de Cambridge Bible for Schools and Colleges eraan toe, stond alleen langs de weg en “vertoonde een ongebruikelijke hoeveelheid bladeren voor het seizoen.” Hij deed een belofte die hij niet kon waarmaken. Een oud commentaar, de Pulpit Commentary, vatte het in één zin samen: “de vijgenboom werd vervloekt, niet omdat hij onvruchtbaar was, maar omdat hij onecht was.”

Andere lezers horen in de opmerking van Marcus over het seizoen een aanwijzing dat het verhaal over meer gaat dan alleen een maaltijd. Het Expositor’s Greek Testament suggereert dat Jezus’ hoop om vijgen te vinden “uiterst gering” was, en dat hij naar de boom ging “met de bedoeling deze te gebruiken voor een gelijkenis.” Johannes Chrysostomus, die in de vierde eeuw over Mattheüs preekte, las de opmerking zo dat Jezus naar de boom ging “niet uit honger, maar omwille van Zijn discipelen.” Toch zegt Marcus wel dat Jezus “honger had” (Marcus 11:12), en beide kunnen waar zijn. Een echte honger bracht hem bij de boom, en wat hij daar vond, werd een teken.

Omdat elk verhaal het andere verklaart. Op de avond dat hij aankwam, keek Jezus “rondom naar alles” in de tempel (Marcus 11:11). De volgende ochtend keek hij naar de vijgenboom en vond hem in blad zonder vrucht. Daarna ging hij terug naar de tempel, gooide de tafels om en onderwees: “Is er niet geschreven: Mijn huis zal een huis van gebed genoemd worden voor alle volken? Maar u hebt er een rovershol van gemaakt” (Marcus 11:17). Hij verbond twee profeten met elkaar. De eerste helft is van Jesaja: “Mijn huis zal een huis van gebed genoemd worden voor alle volken” (Jesaja 56:7), en de tweede van Jeremia: “Is dit huis, waarover Mijn Naam uitgeroepen is, in uw ogen een rovershol geworden?” (Jeremia 7:11).

Naast elkaar geplaatst laten de twee helften hetzelfde zien. De boom had zijn bladeren. De tempel had zijn offers en zijn drukke handel. Geen van beide gaf wat het moest geven. De aantekening van de New American Bible bij dit gedeelte noemt de vervloeking “een gelijkenis in actie” en zegt dat Jezus’ zoektocht naar vruchten herinnert aan het gebruik van de vijgenboom door de profeten “om Israël aan te duiden”. De profeten hadden deze weg vóór hem bewandeld. Jeremia schreef: “er zullen geen druiven aan de wijnstok zijn, noch vijgen aan de vijgenboom, en het blad zal verwelken” (Jeremia 8:13). Via Hosea herinnerde God zich de eerste dagen van het volk met tederheid: “Ik zag uw vaderen als de eerste vruchten aan de vijgenboom in zijn eerste tijd” (Hosea 9:10). En Micha treurde omdat hij niets vond: “er is geen tros om te eten: mijn ziel verlangde naar de eerste vrucht” (Micha 7:1). God kwam op zoek naar vruchten omdat Hij ernaar verlangde.

De leiders van de tempel antwoordden met een complot. “En de schriftgeleerden en de overpriesters hoorden dit en zochten hoe ze hem konden doden: want ze vreesden hem, omdat al het volk verbaasd was over zijn leer” (Marcus 11:18). De volgende dag kwamen “de overpriesters, de schriftgeleerden en de oudsten” naar hem toe en vroegen: “Met welke autoriteit doet u deze dingen?” (Marcus 11:27–28). Wat de reiniging van de tempel zelf betekende, wordt behandeld in wat we kunnen leren van Jezus die de tempel reinigt.

Jezus voorspelde ook het einde van het gebouw. Toen ze de tempel verlieten, zei hij over de grote stenen: “er zal hier geen steen op de andere gelaten worden, die niet afgebroken zal worden” (Marcus 13:2). De tempel werd verwoest in het jaar 70 na Christus, toen een Romeins leger onder Titus Jeruzalem innam tijdens de oorlog die begon met een opstand tegen Rome in het jaar 66 na Christus.

Niet op het Joodse volk als geheel, hoewel veel christenen het eeuwenlang zo lazen. De kanttekening in de New American Bible, hierboven geciteerd, noemt de vervloeking “het oordeel van Jezus… over het onvruchtbare Israël”. De Pulpit Commentary zegt: “De Joden waren deze onvruchtbare vijgenboom.” Matthew Henry, de protestantse commentator, schreef: “Hij maakte van deze vijgenboom een voorbeeld, niet voor de bomen, maar voor de mensen van die generatie. Het was een beeld van het lot van de Joodse kerk, waar hij naartoe kwam om vrucht te zoeken, maar er geen vond.” Augustinus, prekend over Mattheüs 21, betrok de boom op de Joden die niet in Christus hadden geloofd: “zij die tot op de dag van vandaag in dit slechte en onvruchtbare ras zijn gebleven, en tot het einde zullen blijven, werden in die boom uitgebeeld.” Eeuwenlang was dit een gebruikelijke christelijke lezing.

Het verslag van Marcus wijst in een nauwere richting. De beelden van de vijgenboom achter het teken komen uit Jeremia, Hosea en Micha, Israëlieten die tot hun eigen volk spraken. Jezus en de twaalf waren Joden. Op de tempelpleinen was de menigte “verbaasd over zijn leer”, en het waren “de schriftgeleerden en overpriesters” die tegen hem samenspanden (Marcus 11:18). De mannen die de volgende dag zijn autoriteit uitdaagden, waren “de overpriesters, de schriftgeleerden en de oudsten” (Marcus 11:27). In Marcus valt het teken die week op de tempel en op zijn leiders.

Tijdens het Tweede Vaticaans Concilie verwierp de Katholieke Kerk lezingen die het Joodse volk als geheel de schuld geven. Haar verklaring Nostra aetate (1965) zegt dat “wat er tijdens Zijn lijden is gebeurd, niet kan worden toegerekend aan alle Joden die toen leefden, zonder onderscheid, noch aan de Joden van vandaag,” en dat “de Joden niet moeten worden voorgesteld als door God verworpen of vervloekt, alsof dit uit de Heilige Schrift zou voortvloeien.”

Bertrand Russell dacht van wel. In zijn lezing uit 1927 Waarom ik geen christen ben, citeerde de filosoof het verslag van Marcus en zei: “Dit is een heel merkwaardig verhaal, want het was niet de juiste tijd van het jaar voor vijgen, en je kon de boom echt niet de schuld geven.” Hij plaatste het naast het verdrinken van de zwijnen van de Gadarenen als bewijs dat Christus in wijsheid en deugd niet zo hoog stond als Boeddha of Socrates.

Russell had gelijk dat de boom niet de schuldige was, en de evangeliën zeggen ook nooit dat dit zo was. Geen van beide verslagen zegt dat Jezus boos was, en geen van beide behandelt de boom als schuldig aan iets. De tekenen van de profeten werkten op dezelfde manier. Jeremia kreeg de opdracht om voor getuigen een aarden kruik kapot te slaan en te zeggen: “Zo zal Ik dit volk en deze stad verbreken, zoals men een aarden kruik verbreekt” (Jeremia 19:11). Niemand geeft de kruik de schuld. Het droeg de boodschap uit, en dat deed de boom ook. En als Masterman gelijk heeft over vijgenbomen, zou een boom met bladeren tijdens het Pascha zonder groene vijgen dat jaar sowieso niets dragen.

Chrysostomus kwam in de vierde eeuw een vorm van hetzelfde bezwaar tegen. Jezus, zei hij, had overal mensen genezen en geholpen en niemand gestraft, en toen hij voor het eerst zijn macht om te oordelen toonde, koos hij daar een plant voor: “het was niet Zijn wil om dit aan mensen te tonen; aan de plant leverde Hij het bewijs van Zijn macht om wraak te nemen.” Een paar dagen nadat de vijgenboom verdorde, liet Jezus zich arresteren en kruisigen. Het oordeel dat hij aan een boom toonde, nam hij op zichzelf.

Toen Petrus op de boom wees, antwoordde Jezus met een les over gebed. “Heb geloof in God. Want voorwaar, Ik zeg u, dat wie tegen deze berg zal zeggen: Word opgeheven en in de zee geworpen; en niet zal twijfelen in zijn hart, maar zal geloven dat de dingen die hij zegt zullen gebeuren; hij zal krijgen wat hij zegt” (Marcus 11:22–23). En hij vervolgde: “Alles wat u maar wenst, wanneer u bidt, geloof dat u het ontvangt, en u zult het krijgen. En wanneer u staat te bidden, vergeef, als u iets tegen iemand hebt: opdat ook uw Vader die in de hemel is, uw overtredingen aan u vergeeft” (Marcus 11:24–25).

Mattheüs geeft dezelfde belofte: “En alles wat u in het gebed zult vragen, gelovend, zult u ontvangen” (Mattheüs 21:22). Marcus koppelt het aan vergeving, en hij plaatst het direct na een tempel die was opgehouden een huis van gebed te zijn. Het geloof waar Jezus om vraagt, is geloof “in God”. Het gebed dat hij beschrijft, komt van iemand die eerst een wrok heeft losgelaten. Dat is hoe een huis van gebed eruitziet als het vrucht draagt.

De boom vraagt ook iets van ons. Augustinus opende zijn preek erover door de passage “een alarmerende waarschuwing” te noemen, “opdat we niet alleen bladeren hebben en geen vrucht. Dat wil zeggen, in weinig woorden, opdat woorden aanwezig zijn en daden ontbreken.” Ieder van ons kan het zich stilletjes afvragen: heeft mijn geloof bladeren zonder vrucht?

Lucas bevat geen vervloeking van een vijgenboom. Hij heeft in plaats daarvan een gelijkenis, verteld vlak nadat Jezus zijn toehoorders tweemaal heeft gewaarschuwd: “tenzij gij u bekeert, zult gij allen evenzo vergaan” (Lucas 13:3, 13:5):

“Iemand had een vijgenboom, die in zijn wijngaard geplant was; en hij kwam en zocht vrucht daaraan, en vond ze niet. Toen zeide hij tot de wijngaardenier: Zie, drie jaren kom ik vrucht zoeken aan deze vijgenboom, en vind ze niet; houw hem af; waartoe beslaat hij ook de aarde? Doch hij antwoordende zeide tot hem: Heere, laat hem ook nog dit jaar, totdat ik om dezelve gegraven en mest gelegd zal hebben; en indien hij vrucht dragen zal, wel; en zo niet, dan zult gij hem daarna afhouwen.” (Lucas 13:6–9)

Het beeld is hetzelfde als in Marcus en Mattheüs: een eigenaar die vruchten zoekt aan een vijgenboom en er geen vindt. Maar hier pleit de tuinman voor nog een jaar en belooft hij zelf te graven en de boom te voeden, en de gelijkenis eindigt voordat het jaar voorbij is. In Marcus is de verdorde boom een reeds uitgesproken oordeel. In Lucas staat de onvruchtbare boom nog steeds overeind en werkt iemand hard om hem te redden. Dat is de oproep tot bekering zolang er nog tijd is. Waarom Jezus zo vaak in verhalen als deze onderwees, is het onderwerp van Waarom Jezus in gelijkenissen sprak.

De vijgenboom is een van de alledaagse beelden uit de Bijbel voor thuis, vrede en overvloed, en dat is waarom een onvruchtbare boom zoveel zegt. Hij verschijnt in de eerste hoofdstukken van Genesis, toen Adam en Eva “vijgebladeren aan elkaar hechtten en schorten voor zich maakten” (Genesis 3:7). Deuteronomium beschrijft het beloofde land als “een land van tarwe, en gerst, en wijnstokken, en vijgenbomen, en granaatappels; een land van olierijke olijven en honing” (Deuteronomium 8:8). Vijgen waren dagelijks voedsel, vaak gedroogd. Samengeperst tot koeken behoorden ze tot de voorraden die Abigaïl naar David bracht (1 Samuël 25:18), en een klomp vijgen werd op de zweer van koning Hizkia gelegd (2 Koningen 20:7). Voor de andere vruchtbomen uit de Schrift, waaronder de olijfboom, de wijnstok en de granaatappel, zie de vruchtbomen die in de Bijbel worden genoemd.

Onder je eigen vijgenboom zitten betekende vrede. In de regering van Salomo “woonden Juda en Israël onbezorgd, ieder onder zijn wijnstok en onder zijn vijgenboom” (1 Koningen 4:25), en Micha kijkt uit naar een dag waarop “zij zullen zitten, een ieder onder zijn wijnstok en onder zijn vijgenboom; en niemand zal hen verschrikken” (Micha 4:4). Een mislukte vijgenoogst betekende zware tijden, en dat geeft het gebed van Habakuk zijn kracht: “Alhoewel de vijgenboom niet bloeien zal, en geen vrucht aan de wijnstokken zijn zal... Nochtans zal ik in de Heere van vreugde opspringen, ik zal mij verheugen in de God mijns heils” (Habakuk 3:17–18). Jeremia zag twee manden met vijgen voor de Tempel staan, één met “zeer goede vijgen, gelijk de eerste rijpe vijgen”, de andere zo slecht dat ze “niet gegeten konden worden” (Jeremia 24:2), en God gebruikte ze als een beeld voor twee groepen van zijn volk.

De evangeliën noemen de vijgenboom op twee andere bekende plaatsen. Jezus zei tegen Natanaël: “Eer u Filippus riep, toen gij onder de vijgenboom waart, zag Ik u” (Johannes 1:48). En op de Olijfberg, later diezelfde week, gebruikte Jezus nogmaals een vijgenboom met bladeren, ditmaal als een teken van wat er komen ging: “Leert van de vijgenboom deze gelijkenis: Wanneer zijn tak alreeds teder wordt en de bladeren uitbotten, zo weet gij dat de zomer nabij is” (Mattheüs 24:32).

---

• Wat kunnen we leren van Jezus die de tempel reinigt?
• Waarom verrichtte Jezus wonderen?
• Waarom sprak Jezus in gelijkenissen?
• Welke vruchtbomen staan er in de Bijbel?
• Wat is de betekenis van de Lijdensweek?