Mattheüs 6:9-13: Wat het Gebed des Heren betekent, regel voor regel

Mattheüs 6:9–13 is het Onze Vader, de woorden die Jezus aan Zijn volgelingen gaf in de Bergrede toen Hij hen leerde hoe ze moesten bidden. Daarin noemen we God onze Vader en vragen we eerst om Zijn naam, Zijn koninkrijk en Zijn wil, en pas daarna vragen we om brood, om vergeving en om redding. De King James Version drukt het als volgt af:

⁹ Bidt dan gijlieden aldus:
Onze Vader, die in de hemel zijt,
geheiligd worde uw naam.
¹⁰ Uw koninkrijk kome,
Uw wil geschiede op aarde, zoals in de hemel.
¹¹ Geef ons heden ons dagelijks brood.
¹² En vergeef ons onze schulden,
gelijk ook wij vergeven onze schuldenaren.
¹³ En leid ons niet in verzoeking,
maar verlos ons van de boze:
Want van U is het koninkrijk en de kracht en de heerlijkheid, voor eeuwig. Amen.

We kunnen deze regels volgen in de rest van de Evangeliën en Jezus Zelf erin terugvinden. Mattheüs plaatst de woestijn voor de preek, dus toen Hij ons vertelde om om brood te vragen en om bewaard te blijven voor verzoeking, had Hij al honger geleden en de verzoeker horen zeggen: “spreek, dat deze stenen broden worden” (Mattheüs 4:3). Gethsemane lag nog voor Hem, waar Hij zou bidden “O mijn Vader” en daarna, met precies de woorden die Hij ons had geleerd, “Uw wil geschiede” (Mattheüs 26:42). Het kruis lag ook voor Hem, waar Lucas Hem laat zeggen “Vader, vergeef het hun” (Lucas 23:34), en Hij vroeg dat voor andere mensen.

Hij had ons net gewaarschuwd voor twee manieren van bidden die verkeerd gaan. Sommige mensen bidden “opdat zij van de mensen gezien worden” (6:5), en anderen “denken dat zij door hun veelheid van woorden verhoord zullen worden” (6:7), en dan vertelt Hij ons waarom we geen van beide hoeven te doen: “uw Vader weet, wat gij van node hebt, eer gij Hem bidt” (6:8). We spreken tot iemand die het al weet, dus een paar regels volstaan. Lucas laat het gebeuren “op een zekere plaats”, waar Jezus had gebeden, en “toen Hij opgehouden had, zeide een van Zijn discipelen tot Hem: Heere, leer ons bidden, gelijk ook Johannes zijn discipelen geleerd heeft” (Lucas 11:1).

Mattheüs laat Hem zeggen “Bidt dan gijlieden aldus”, wat klinkt als een patroon om te volgen, en Lucas laat Hem zeggen “Wanneer gij bidt, zegt” (11:2), wat klinkt als de woorden zelf, en christenen hebben het sindsdien op beide manieren opgevat. De Didache, een vroegchristelijk handboek dat meestal rond het jaar 100 wordt gedateerd, drukt het gebed af en zegt: “Bid driemaal per dag aldus.” De Katholieke Catechismus waarschuwt dat “Jezus ons geen formule geeft om mechanisch te herhalen”, en citeert ook Tertullianus, voor wie deze paar regels “werkelijk de samenvatting van het hele evangelie” waren.

Ga door de drie hoofdstukken van de Bergrede in de King James Bijbel en je zult Jezus God 17 keer “Vader” horen noemen, 3 keer in hoofdstuk 5, 2 keer in hoofdstuk 7 en 12 keer in dit hoofdstuk, het hoofdstuk waarin Hij ons leert bidden. Het was Zijn eigen woord voor God in Gethsemane, “O mijn Vader” in Mattheüs (26:39) en “Abba, Vader” in Marcus (14:36), en Paulus zegt dat wij nu zelf “Abba, Vader” roepen door “de Geest van aanneming tot kinderen” (Romeinen 8:15). Nadat Hij uit de dood was opgestaan, liet Jezus aan Zijn broeders weten: “Ik vaar op naar Mijn Vader en ulieder Vader” (Johannes 20:17). Cyrillus van Jeruzalem, komend bij dit openingswoord, zei: “O, de meest overtreffende liefde van God!” en Luther leerde dat God ons daarmee “teder aanspoort om te geloven dat Hij onze ware Vader is, en dat wij Zijn ware kinderen zijn, zodat wij Hem vol vertrouwen met alle zekerheid kunnen vragen, zoals lieve kinderen hun lieve vader vragen.”

Johannes Chrysostomus wees zijn gemeente erop dat Jezus ons niet “mijn Vader” liet zeggen, en hij zei dat “onze” “laat zien hoe ver de gelijkheid reikt tussen de koning en de arme man.” Cyprianus van Carthago trok daaruit de volgende conclusie: “wanneer we bidden, bidden we niet voor één persoon, maar voor het hele volk”, dus zelfs als we deze woorden alleen in een gesloten kamer zeggen, zeggen we ze met de hele familie, de koning en de arme man samen.

Iets heiligen is het heilig maken of als heilig behandelen, en het Griekse werkwoord is passief, dus de regel vraagt dat Gods naam heilig wordt gemaakt. Gods naam is natuurlijk al heilig, en Luther zag dat meteen: “Gods naam is op zichzelf wel heilig; maar wij bidden in deze bede dat hij ook onder ons heilig mag worden.” Ezechiël laat ons zien waar dat gebeurt. God zegt: “Ik zal Mijn grote Naam heiligen, die onder de heidenen ontheiligd is”, en dat de volken Hem zullen kennen “wanneer Ik in u geheiligd zal worden voor hun ogen” (Ezechiël 36:23). Dus de regel komt uit de hemel naar beneden naar hoe we de mensen naast ons behandelen. Chrysostomus veranderde het in een verzoek over ons eigen leven: “dat wij zo zuiver mogen leven, dat door ons allen U mogen verheerlijken”, en de Heidelbergse Catechismus van de gereformeerde kerken vraagt dat Gods naam “door ons nooit gelasterd zal worden.” Jezus had hetzelfde op Zijn lippen toen Hij bad: “Vader, verheerlijk Uw naam” (Johannes 12:28).

Het koninkrijk was het eerste wat Jezus predikte in het Evangelie van Mattheüs: “Bekeert u, want het koninkrijk der hemelen is nabij gekomen” (4:17), en het Griekse woord kan worden vertaald als “koningschap”, “koninkrijk” of “heerschappij”, zoals de Katholieke Catechismus opmerkt, dus als we deze regel zeggen, vragen we God om te regeren. We kunnen het zeggen terwijl we vooruitkijken of naar vandaag kijken, en de kerken houden beide vast. Katholieken leggen het gewicht op de laatste dag, op “de uiteindelijke komst van het rijk van God door de terugkeer van Christus”, terwijl de gereformeerden beginnen bij deze morgen en God vragen: “Regeer ons door Uw Woord en Geest op zo’n manier dat we ons steeds meer aan U onderwerpen”, en ze gaan verder met vragen “totdat Uw koninkrijk volledig komt”. Luther herinnert ons er allemaal aan dat wij niet degenen zijn die het brengen: “Het koninkrijk van God komt inderdaad zonder ons gebed, vanzelf; maar wij bidden in deze bede dat het ook tot ons mag komen.”

Verderop in hetzelfde hoofdstuk vertelt Jezus ons: “zoekt eerst het koninkrijk van God” (Mattheüs 6:33), en je kunt meer lezen op wat dat vers van ons vraagt. Het laatste gebed van de Bijbel vraagt om dezelfde komst en noemt hem bij naam: “Ja, kom, Heere Jezus” (Openbaring 22:20).

We weten wat deze regel kan kosten omdat we weten waar Jezus hem opnieuw uitsprak. In Gethsémané ging hij drie keer naar zijn Vader, en de tweede keer bad hij: “O mijn Vader, als deze drinkbeker niet aan mij voorbij kan gaan zonder dat ik hem drink, laat uw wil geschieden” (Mattheüs 26:42), en Mattheüs gebruikt daar dezelfde Griekse woorden als in het gebed dat Hij ons had geleerd. Daarna “ging Hij weer weg en bad voor de derde keer, en zei dezelfde woorden” (26:44). De regel die Hij ons in de preek meegaf om te zeggen, bleek de regel te zijn die Hij zelf moest zeggen, met de beker voor zich, en de Katholieke Catechismus zegt dat Hij in zijn doodsstrijd “zich volledig overgeeft aan deze wil.”

De tweede helft van de regel kijkt omhoog, naar de plaats waar Gods wil al geschiedt, en vraagt om hetzelfde hier beneden. Chrysostomus hoorde er een opdracht in die aan ons is gegeven: “Hij heeft ons bevolen de aarde tot een hemel te maken”, en de Heidelbergse Catechismus vraagt dat wij uitvoeren waartoe wij geroepen zijn “zo gewillig en getrouw als de engelen in de hemel.”

Het eerste waar we voor onszelf om vragen is brood, en Gods naam, koninkrijk en wil zijn daar allemaal aan voorafgegaan. Tertullianus hield van die volgorde, waarin “na de hemelse dingen … het ook ruimte moet geven aan aardse behoeften voor een smeekbede.” Wat Chrysostomus opviel, was hoe weinig we gevraagd worden om voor te bidden. “Wat is dagelijks brood? Dat voor één dag”, zei hij, en “het is noch voor rijkdom, noch voor een verfijnd leven, noch voor kostbare kleding, noch voor enige andere dergelijke zaak, maar alleen voor brood”. Dat is hoe Israël in de woestijn at, toen God hen vertelde om “elke dag een bepaalde hoeveelheid te verzamelen” (Exodus 16:4), en wat ze tot de ochtend bewaarden “kweekte wormen en stonk” (16:20). Jezus was zelf hongerig geweest in de woestijn, en toen de verleider Hem vertelde de stenen in brood te veranderen, antwoordde Hij: “De mens zal bij brood alleen niet leven” (Mattheüs 4:4). Degene die geen brood voor zichzelf van stenen wilde maken, vertelt ons om onze Vader om het onze te vragen, en de Katholieke Catechismus herinnert ons eraan van wie het is: “‘Ons’ brood is het ‘ene’ brood voor de ‘velen.’”

Niemand kan zeker weten wat het woord dat vertaald is als “dagelijks” betekent. Het Grieks is epiousios, het komt in het hele Nieuwe Testament alleen hier en in Lucas 11:3 voor, en Origenes, een Griekssprekende geleerde uit de derde eeuw, schreef dat het “niet gevonden wordt bij enige Griekse schrijver, noch in de filosofie, noch in het algemeen gebruik, maar door de evangelisten gevormd lijkt te zijn.” Dus christenen lezen het al heel lang op vier manieren: brood voor vandaag, zoals Chrysostomus het opvatte; brood voor morgen, uit een Hebreeuws Evangelie dat Hiëronymus kende, “zodat de betekenis zou zijn: Geef ons vandaag het brood van morgen”; het brood dat we nodig hebben om te leven; en brood boven alle substantie, wat de reden is dat de Douay-Rheims Bijbel zegt “supersubstantieel” en eraan toevoegt dat het “begrepen wordt als het brood des levens, dat wij ontvangen in het Heilig Sacrament.” De Katholieke Catechismus houdt deze lezingen bij elkaar, en u kunt op elk woord van de passage in het Grieks tikken en zelf naar dit woord kijken. Luther vatte brood op als alles wat een lichaam nodig heeft, en zijn lijst begint met “eten, drinken, kleding, schoenen, huis, erf, akker, vee” en loopt helemaal door tot “goede vrienden, trouwe buren en dergelijke.”

Het woord van Mattheüs betekent “datgene wat verschuldigd is, een schuld”, en hier wordt het gebruikt voor zonde, en Lucas’ kopie van het gebed zegt simpelweg “vergeef ons onze zonden” (11:4). “Overtredingen”, het woord dat velen van ons leerden uit het Book of Common Prayer of de Katholieke Mis, staat in wat Jezus zegt in Mattheüs 6:14. Later vertelde Hij een verhaal over precies dit onderwerp. Een dienaar die “tienduizend talenten” schuldig is, wordt het hele bedrag kwijtgescholden, en gaat naar buiten en grijpt een mededienaar “bij de keel” vanwege “honderd penningen”, en Jezus eindigt het verhaal: “Zo zal ook mijn hemelse Vader met u doen, als u niet ieder zijn broeder vanuit uw hart zijn overtredingen vergeeft” (18:24, 28, 35).

Wanneer het gebed is beëindigd, is dit de enige regel waar Hij op terugkomt: “Want als u de mensen hun overtredingen vergeeft, zal uw hemelse Vader u ook vergeven: Maar als u de mensen hun overtredingen niet vergeeft, zal uw Vader uw overtredingen ook niet vergeven” (6:14–15). Chrysostomus zag het ook, dat “Hij na het gebed geen enkel ander gebod noemt dan dit.” De King James zegt “zoals wij vergeven”, volgend op de gedrukte Griekse tekst van die tijd, terwijl de SBL-editie van het Griekse Nieuwe Testament een verleden tijd heeft, en de Berean Standard Bible zegt “zoals wij ook onze schuldenaars hebben vergeven”.

Christenen leggen dat kleine woordje “zoals” niet allemaal op dezelfde manier uit. De Katholieke Catechismus zegt “Deze bede is verbazingwekkend” en legt uit waarom: “onze bede zal niet worden verhoord tenzij we eerst aan een strikte voorwaarde hebben voldaan”, omdat “de twee delen verbonden zijn door het ene woord ‘zoals.’” De Heidelbergse Catechismus van de Gereformeerde kerken hoort in ons vergeven een teken van wat God al heeft gedaan, en bidt: “Vergeef ons, zoals wij vastbesloten zijn, als bewijs van uw genade in ons, onze naasten te vergeven.” Luther begint bij wat we verdienen, dat “wij geen van de dingen waard zijn waar we om bidden”, en gaat van daaruit naar een belofte: “Zo zullen wij op onze beurt ook van harte vergeven”.

Sommigen van ons zijn gekwetst op manieren die een zin niet kan helen, en de Catechismus zegt het zo: “Het ligt niet in onze macht om een belediging niet te voelen of te vergeten; maar het hart dat zich aanbiedt aan de Heilige Geest, verandert letsel in mededogen en zuivert het geheugen door de pijn om te vormen tot voorbede.”

Hebreeën zegt dat Jezus “in alles op dezelfde wijze als wij verzocht is, maar zonder zonde” (4:15), dus “vergeef ons onze schulden” was een regel die Hij kon onderwijzen en nooit voor Zichzelf hoefde te zeggen. Vanaf het kruis zei Hij het voor anderen. De King James en de Berean Standard Bible drukken beide die woorden van Hem af in Lucas 23:34, en de Berean voegt een noot toe dat sommige manuscripten ze weglaten.

Leidt God mensen in verzoeking? Jakobus beantwoordt het botweg: “God kan niet verzocht worden met het kwade, en Hijzelf verzoekt niemand” (Jakobus 1:13), en Luther begint op dezelfde plek: “God verzoekt inderdaad niemand”, voordat hij zegt waar we in plaats daarvan om vragen: “dat God ons zou bewaren en beschermen”. Het Griekse woord kan zowel een beproeving als een verzoeking betekenen, en de Katholieke Catechismus zegt dat het Grieks van de regel “zowel ‘laat ons niet in verzoeking komen’ als ‘laat ons niet bezwijken voor verzoeking’ betekent.” De Westminster Shorter Catechism vraagt “dat God ons ofwel zou behoeden voor verzoeking tot zonde, of ons zou steunen en verlossen wanneer we verzocht worden”, en Cyrillus van Jeruzalem wees erop dat de woorden direct daarna een deel ervan oplossen: “Als ‘Leid ons niet in verzoeking’ betekende dat we helemaal niet verzocht zouden worden, zou Hij niet hebben gezegd: Maar verlos ons van de boze.”

Vertalers werken nog steeds aan deze regel. De New American Bible, op de website van de Amerikaanse bisschoppen, heeft “stel ons niet bloot aan de laatste beproeving”, wat de noot uitlegt als een periode van zware beproeving voor het einde der tijden, en de New Revised Standard Version heeft “breng ons niet in de tijd van beproeving”. De Franse bisschoppen veranderden hun bewoordingen in 2017 naar “ne nous laisse pas entrer en tentation”, laat ons niet in verzoeking komen, en de Italiaanse bisschoppen volgden in hun Missaal, goedgekeurd in november 2018 en bevestigd door de Heilige Stoel in 2019, met “non abbandonarci alla tentazione”, laat ons niet in de steek in de verzoeking. Paus Franciscus maakte zich zorgen dat sommige vertalingen suggereren dat het God is “die mij naar de verzoeking duwt om te zien hoe ik val”, en nieuwsberichten in het Engels kunnen de indruk hebben gewekt dat hij het gebed voor de hele Kerk veranderde, terwijl de verandering die van de Italiaanse bisschoppen zelf was. De Duitse bisschoppen bekeken dezelfde vraag in januari 2018 en lieten hun bewoordingen ongewijzigd.

Jezus wist wat hij ons vroeg om te vragen, omdat hij “door de Geest naar de woestijn geleid was om door de duivel verzocht te worden” (Matteüs 4:1), en Matteüs is zorgvuldig in wie daar wat doet: de Geest leidt hem en de duivel verzoekt hem. In Gethsemane zei hij tegen zijn discipelen: “Waakt en bidt, dat gij niet in verzoeking komt” (26:41), wat bijna precies deze regel van het gebed is, gegeven als een gebod. Paulus geeft ons de belofte die erbij hoort: “God is getrouw, die niet zal toelaten dat gij boven vermogen verzocht wordt” (1 Korintiërs 10:13).

Het Grieks heeft hier dezelfde vorm voor “het kwade” en voor “de boze”, dus onze Bijbels zijn verdeeld: de King James zegt “evil” (het kwade) en de Berean Standard en de New American zeggen “the evil one” (de boze). Matteüs zelf schrijft later “de boze” (13:19), en dat is hoe de grote Griekse prediker Johannes Chrysostomus deze regel hoorde: “En Hij noemt hier de duivel de boze”. De Katholieke Catechismus zegt hetzelfde: “het kwaad is geen abstractie, maar verwijst naar een persoon, Satan, de Boze”. Luther hield de regel zo breed mogelijk en vroeg God om ons “te verlossen van alle kwaad, van lichaam en ziel, bezit en eer, en schenk ons ten slotte, wanneer ons laatste uur gekomen is, een zalig einde”.

Het werkwoord betekent “redden, verlossen”, en Jezus bad daarvoor namens de zijnen: “Ik bid niet dat Gij hen uit de wereld wegneemt, maar dat Gij hen bewaart voor de boze” (Johannes 17:15). Wij blijven leven in de wereld waarin hij ons achterliet, en we blijven vragen om bewaard te worden.

Deze woorden zijn voortgekomen uit de eredienst van de Kerk, en twee van de oudste kopieën van Matteüs die we hebben, bevatten ze niet. Pater Lawrence Farley, een orthodoxe priester, verwoordt het bewijs duidelijk: “de vroege manuscripten Sinaiticus en Vaticanus missen elke doxologie”. De Didachè eindigt het gebed al met “want van U is de kracht en de heerlijkheid tot in eeuwigheid”, en de Katholieke Catechismus vertelt ons dat “al heel vroeg het liturgisch gebruik het Onze Vader afsloot met een doxologie”, dat de Apostolische Constituties “het koninkrijk” toevoegden, en dat de Byzantijnse kerken doorgaan met het noemen van de Vader, de Zoon en de Heilige Geest, wat de manier is waarop orthodoxe christenen het nog steeds zeggen, waarbij de priester de mensen antwoordt met “Want van U is het Koninkrijk en de Kracht en de Heerlijkheid van de Vader en van de Zoon en van de Heilige Geest, nu en altijd en tot in de eeuwen der eeuwen.” De woorden echoën Davids “Van U, o HEERE, is de grootheid, en de kracht, en de heerlijkheid” (1 Kronieken 29:11), en de King James drukt ze af terwijl de Douay-Rheims dat niet doet. De hele geschiedenis wordt verteld in waarom het katholieke Onze Vader anders is.

De Douay-Rheims, de oude katholieke Engelse Bijbel, leest: “Bidt daarom aldus: Onze Vader die in de hemel zijt, uw naam worde geheiligd. Uw koninkrijk kome. Uw wil geschiede op aarde zoals in de hemel. Geef ons heden ons bovennatuurlijk brood. En vergeef ons onze schulden, zoals ook wij onze schuldenaren vergeven. En leid ons niet in verzoeking. Maar verlos ons van het kwade. Amen.” Het verschilt op een paar woorden van de King James: “who art” in plaats van “which art”, “on earth” in plaats van “in earth”, “supersubstantial” in plaats van “daily” en “as we also forgive” in plaats van “as we forgive”, en het stopt voor “For thine is the kingdom”. Beide zijn het gebed dat Jezus leerde. De New American Bible, Revised Edition, eindigt het gebed met “onderwerp ons niet aan de laatste beproeving, maar verlos ons van de boze.”

De Evangeliën nummeren de verzoeken niet, dus christenen hebben ze verschillend geteld. De Katholieke Catechismus vindt “een meer ontwikkelde versie van zeven smeekbeden” in Matteüs en “een korte tekst van vijf smeekbeden” in Lucas, en Luther telt er ook zeven, terwijl de Westminster- en Heidelbergse catechismussen er zes tellen, omdat ze “leid ons niet” en “verlos ons” samen als één beschouwen.

Tertullianus schreef dat “alleen God kon leren hoe Hij wilde dat men tot Hem bad”, en het eerste wat ons geleerd werd te zeggen is “Vader”. We kunnen deze paar regels zeggen aan een keukentafel of naast een ziekenhuisbed, en ze zijn genoeg, omdat degene tot wie we spreken het al weet: “uw Vader weet wat gij nodig hebt, voordat gij Hem vraagt” (Matteüs 6:8).

---

• Hoe te bidden als christen, beginnend met het Onze Vader
• Waar brood voor staat in de Bijbel
• Kon Jezus verzocht worden?
• Hoe kan ik iemand vergeven die mij blijft kwetsen?
• 19 Bijbelverzen over gebed
• De Zaligsprekingen van Matteüs 5