Wat betekent “Een land vloeiende van melk en honing”? Gods belofte van Kanaän

Een land vloeiende van melk en honing is hoe God Kanaän beschreef, het land dat Hij aan de kinderen van Abraham beloofde. Hij zei het voor het eerst tegen Mozes bij het brandende braambos (Exodus 3:8). De melk kwam van geiten, schapen en runderen op goede weidegrond, de honing van dadels, vijgen en wilde bijen: een land dat een heel volk goed kon voeden.

Denk eens na over wie dit als eerste hoorde. God sprak over melk en honing tegen een volk dat bakstenen maakte voor de Farao en dat geen enkel stuk land bezat. De woorden beloofden waar elk gezin van kon leven: elke dag melk van de kudde en iets zoets van de bomen. Het land is Kanaän, later het land Israël genoemd. Van de twintig verzen in het Oude Testament die de uitdrukking gebruiken, van Exodus tot Ezechiël, beschrijven ze er bijna allemaal het land mee. De uitzondering koppelt de uitdrukking aan Egypte, en dat is het droevigste vers van allemaal.

De bewoording van de Bijbel is een land vloeiende van melk en honing, in de Statenvertaling vaak “een land vloeiende van melk en honing”; de meesten van ons kennen het als land van melk en honing. In het Hebreeuws is het eretz zavat chalav u-devash, een land dat vloeit van melk en honing.

Melk stond voor kuddes. Spreuken spreekt over “geitenmelk genoeg tot uw spijze, tot spijze van uw huis” (Spreuken 27:27), en Deuteronomium over “boter van de koeien, en melk van de schapen” (Deuteronomium 32:14). Melk die vloeit komt van dieren met voldoende gras, dus het woord duidt op goede weidegrond. Honing stond voor de zoetheid van het land zelf, van fruit of van bijen (hieronder meer daarover). Een land dat beide bood, had weidegrond voor herders en boomgaarden voor boeren, of, zoals rabbijn Ari Zivotofsky het samenvat in het tijdschrift van de Orthodox Union Joodse Actie, “de vermenging van dierlijke producten en vegetatie, van herders en boeren.”

Mozes plaatst het nieuwe land naast het land dat Israël had verlaten. Egypte was een plek “waar gij uw zaad zaaidet, en met uw voet bewaterdet, als een moestuin”, maar het nieuwe land “drinkt water van de regen des hemels: Een land, waarvoor de Heere, uw God, zorgt” (Deuteronomium 11:10–12). Dus de melk en honing zijn het dagelijkse voedsel van een volk dat thuis is, en de regen die ze voortbracht komt van God. Een land waar God voor zorgt: dat is het geschenk.

De Joodse traditie hoort in de uitdrukking ook lof voor de vruchten van het land. De Talmoed (Ketoebot 112a) interpreteert het als een land waarvan de vruchten “zo vet als melk en zo zoet als honing” zijn. Er wordt verteld over een rabbijn die naar Bnei Brak kwam, geiten onder vijgenbomen zag grazen en zag hoe de vijgenhoning en de geitenmelk samen naar beneden druppelden (Ketoebot 111b).

Bij de brandende braamstruik, terwijl Israël nog slaaf was in Egypte. Voordat het volk ook maar één stuk land bezat, benoemde God het voedsel dat hun kinderen zouden eten. “Ik heb de ellende van Mijn volk, dat in Egypte is, voorzeker gezien, en Ik heb hun geschrei gehoord vanwege hun drijvers; want Ik ken hun smarten,” zegt Hij, en dan: “Ik ben nedergekomen, om hen uit de hand der Egyptenaren te verlossen, en om hen op te voeren uit dat land, naar een goed en wijd land, naar een land vloeiende van melk en honing; naar de plaats van de Kanaänieten, en de Hethieten, en de Amorieten, en de Ferezieten, en de Hevietten, en de Jebusieten” (Exodus 3:7–8). Hij zag, Hij hoorde, Hij wist, en Hij kwam naar beneden.

Het land zelf was eeuwen eerder beloofd. Toen Abram Kanaän bereikte, “verscheen de Heere aan Abram, en zeide: Aan uw zaad zal Ik dit land geven” (Genesis 12:7). Bij de brandende braamstruik vertelt God de slaven hoe het zou zijn om in dat land te wonen.

De exacte woorden “melk en honing” staan in twintig verzen van de Statenvertaling, allemaal in het Oude Testament, en elk vers bevat de uitdrukking over een land: negentien over Kanaän, één over Egypte. Vijftien van de twintig staan in Exodus, Leviticus, Numeri en Deuteronomium, op de weg van Egypte naar Kanaän, en God spreekt er zelf acht uit. Hier staan ze in de volgorde van de Bijbel, met wie spreekt en wat er gebeurt:

verses	Wie spreekt	Wat er gebeurt
Exodus 3:8, 3:17	God, tot Mozes	De belofte bij de brandende braamstruik
Exodus 13:5	Mozes	Houd deze dienst, het feest van de ongezuurde broden, in het land
Exodus 33:3	God	Een engel zal een hardnekkig volk leiden
Leviticus 20:24	God	Israël afgezonderd van andere volken
Numbers 13:27	De verspieders	Het land is goed, zijn volk sterk
Numbers 14:8	Jozua en Kaleb	Wees niet bang om naar binnen te gaan
Numbers 16:13–14	Dathan en Abiram	Egypte genoemd het land van melk en honing
Deuteronomium 6:3, 11:9, 27:3	Mozes	Onderwijzen van de wet vóór de oversteek
Deuteronomium 26:9, 26:15	De aanbidder	Gebeden met de eerstelingen en de tienden
Deuteronomy 31:20	God, tot Mozes	Een waarschuwing dat een verzadigd volk Hem kan vergeten
Joshua 5:6	De verteller	De generatie die in de woestijn stierf
Jeremia 11:5, 32:22	God; Jeremia in gebed	De eed aan de vaderen, in herinnering gebracht
Ezechiël 20:6, 20:15	God	“Het sieraad van alle landen”, gesloten voor de woestijngeneratie

Als uw Bijbel de deuterocanonieke boeken bevat, zult u het nog twee keer tegenkomen. In Sirach wordt Jozua en Kaleb geprezen, die het volk “in het land dat vloeit van melk en honing” brachten (Sirach 46:10; 46:8 in de meeste moderne Bijbels), en Baruch belijdt dat God de vaderen uit Egypte leidde “om ons een land te geven dat vloeit van melk en honing” (Baruch 1:20).

Waarom noemden Dathan en Abiram Egypte een land van melk en honing?

Omdat ze terug wilden. Dathan en Abiram hadden zich aangesloten bij de opstand van Korach tegen Mozes, en toen Mozes hen liet roepen, weigerden ze te komen: “Is het een kleinigheid dat gij ons hebt weggevoerd uit een land dat vloeit van melk en honing, om ons in de woestijn te doden, tenzij gij u ook nog tot een vorst over ons aanstelt?” Ze namen Gods eigen woorden voor het beloofde land en gaven die aan Egypte, het huis van hun slavernij, en beschuldigden Mozes er vervolgens van dat hij het echte land niet had geleverd: “gij hebt ons niet gebracht in een land dat vloeit van melk en honing” (Numeri 16:13–14). De woestijn had het verleden er zoet uit laten zien.

Dezelfde twijfel loopt door het verslag van de verspieders. Zij waren het erover eens dat het land goed was, “het vloeit werkelijk over van melk en honing; en dit is de vrucht ervan”, en voegden eraan toe: “Maar het volk dat in het land woont, is sterk” (Numeri 13:27–28). Jozua en Kaleb antwoordden met dezelfde woorden, als een reden om op God te vertrouwen: “Als de Heere een welbehagen in ons heeft, dan zal Hij ons in dit land brengen en het ons geven; een land dat overvloeit van melk en honing” (Numeri 14:8).

Was de belofte verbonden aan gehoorzaamheid?

In Deuteronomium is het land een reeds toegezegde gave, en het onderhouden van Gods wet is de manier waarop Israël er goed in zou leven: “Hoor dan, o Israël, en neem in acht het te doen; opdat het u welga, en opdat gij zeer vermenigvuldigt, zoals de Here, de God uwer vaderen, u gesproken heeft, in een land dat vloeit van melk en honing” (Deuteronomium 6:3; vergelijk 11:8–9). Mozes waarschuwt ook dat overvloed gevaarlijk kan zijn. Wanneer het volk “gegeten en zich verzadigd zal hebben, en vet geworden zal zijn; dan zullen zij zich tot andere goden wenden” (Deuteronomium 31:20). En het boek Jozua vermeldt de prijs van ongeloof: de mannen die uit Egypte kwamen, stierven in de woestijn “omdat zij de stem van de Here niet gehoorzaamden”, en zagen nooit “een land dat vloeit van melk en honing” (Jozua 5:6). Hun kinderen gingen er wel in.

Eenmaal binnen werd de uitdrukking een gebed. Een boer die zijn eerstelingen bracht, moest zeggen dat God “ons dit land gegeven heeft, een land dat vloeit van melk en honing” (Deuteronomium 26:9), en na de tiende: “Zie neer uit uw heilige woning, uit de hemel, en zegen uw volk Israël, en het land dat Gij ons gegeven hebt” (Deuteronomium 26:15). De belofte die aan slaven werd gedaan, kwam als dank van boeren terug bij God.

Beide lezingen worden ondersteund, en het Hebreeuwse woord laat beide toe. Devash kan bijenhoning betekenen, en de Bijbel bevat wilde honing in twee beroemde verhalen. Simson vond “een zwerm bijen en honing in het kadaver van de leeuw” (Rechters 14:8), en in de bossen tijdens Sauls oorlog met de Filistijnen “droop de honing”, en Jonathan “doopte die in een honingraat” met het uiteinde van zijn staf (1 Samuël 14:26–27).

Veel Joodse commentatoren lezen de honing van het land als de siroop van dadels of vijgen. Rasji, de middeleeuwse commentator, legt de honing uit de uitdrukking uit als afkomstig van dadels en vijgen (bij Exodus 13:5, zoals Zivotofsky hem citeert), en in de Talmoed druipt de honing van Bnei Brak van vijgenbomen. Mozes' eigen lijst van de opbrengst van het land eindigt met “een land van olijfolie en honing” (Deuteronomium 8:8), waar honing tussen de vruchten staat. Christelijke commentatoren waren verdeeld over de honing in de eerstelingen van Hizkia (2 Kronieken 31:5): Joseph Benson vatte het op als dadels, “zoals de Hebreeuwse schrijvers het woord over het algemeen begrijpen”, terwijl de Pulpit Commentary dacht dat de lezing “dadels” berustte “op zeer onvoldoende gronden”.

De archeologie heeft meer gewicht gegeven aan de bijen. In 2007 kondigde de Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem aan dat opgravingen onder leiding van Amihai Mazar in Tel Rehov, in de Beth Shean-vallei, een bijenstal uit de tiende tot begin negende eeuw v.Chr. hadden blootgelegd: drie rijen korven gemaakt van ongebakken klei en stro, meer dan dertig gevonden en misschien wel honderd in totaal. Imkers die de plek bezochten, schatten dat ze wel een halve ton honing per jaar hadden kunnen produceren. Toen het werd aangekondigd, was het de oudste bijenstal die ooit bij een opgraving in het oude Nabije Oosten was gevonden, en het toont aan dat mensen in Israël in de tijd van de koningen op grote schaal bijen hielden.

Jesaja gebruikt een verwant paar in het teken van Immanuël: “Boter en honing zal hij eten, opdat hij wete het kwade te verwerpen, en het goede te verkiezen” (Jesaja 7:15). Een paar verzen later markeert hetzelfde voedsel een land dat door invasie is leeggehaald, waar een man “een jonge koe en twee schapen” houdt, en “boter en honing zal ieder eten die in het land overgebleven is” (Jesaja 7:21–22), omdat de velden zijn teruggekeerd naar weiland en wilde bijen. Hier beschrijven de oude woorden van overvloed een verwoest land, waar er nog maar enkelen over zijn om te eten. Het langere verhaal van dat teken wordt verteld in wat boter, honing en wrongel symboliseren.

Afgezien van het land is melk in de Bijbel meestal het voedsel voor beginners. “Ik heb u met melk gevoed, en niet met vaste spijs,” zegt Paulus tegen de Korinthiërs (1 Korinthiërs 3:2). Hebreeën berispt lezers die nog steeds “melk nodig hebben, en geen vaste spijs” (Hebreeën 5:12). Petrus gebruikt het zachtmoedig: “Verlang als pasgeboren kinderen naar de oprechte melk van het woord, opdat gij daardoor moogt groeien” (1 Petrus 2:2). U zult meer vinden in wat melk betekent in de Bijbel.

Honing op zichzelf staat voor zoetheid, en bovenal voor de zoetheid van Gods woord: “Hoe zoet zijn Uw woorden voor mijn gehemelte! Ja, zoeter dan honing voor mijn mond!” (Psalm 119:103). De verzen die het gebruiken zijn verzameld in Bijbelverzen over honing. En de profeten behouden het beeld van overvloed voor de toekomst: in de dag van de Here “zullen de heuvels van melk vloeien” (Joël 3:18).

Het Nieuwe Testament gebruikt de uitdrukking nooit. Christenen lezen de belofte van het land door de brief aan de Hebreeën, die zegt dat de rust die Jozua aan Israël in Kanaän gaf niet het laatste woord was: “Want als Jozua hen rust had gegeven, zou Hij daarna niet over een andere dag gesproken hebben. Er blijft dus nog een sabbatsrust over voor het volk van God” (Hebreeën 4:8–9). De “Jezus” uit vers 8 is Jozua, wiens naam de King James Version in zijn Griekse vorm schrijft. Over Abraham en de aartsvaders zegt Hebreeën: “nu verlangen zij naar een beter vaderland, dat is een hemels” (Hebreeën 11:16).

De vroege Kerk droeg het beeld uit. Clemens van Alexandrië las de melk als het woord van God, “waarbij het Woord figuurlijk wordt voorgesteld als melk”, en schreef dat om deze reden “dezelfde melk en honing in de rust werden beloofd” (The Instructor 1.6).

Waarom kregen de pasgedoopten melk en honing?

In sommige kerken van de eerste eeuwen kregen mensen die uit het doopvont kwamen, melk en honing te proeven. Niet elke kerkorde heeft deze gewoonte, en de schrijvers die het vastleggen, geven hun eigen redenen. Tertullianus, die in dezelfde jaren schreef als Clemens, beschrijft het: wanneer de gedoopten uit het water worden gehaald “als pasgeboren kinderen”, “proeven we als eerste een mengsel van melk en honing” (De krans 3). Hij noemt het opnieuw onder de eenvoudige dingen van de schepping die Christus in zijn sacramenten gebruikt, “die vereniging van honing en melk waarmee Hij hen het voedsel van kinderen geeft” (Tegen Marcion 1.14).

De kerkorde die bekend staat als de Apostolische Traditie, traditioneel toegeschreven aan Hippolytus van Rome en door zijn vertaler Burton Scott Easton gedateerd op ongeveer 217, legt het uit als het vervulde beloofde land. Bij de eerste communie van de pasgedoopten dankt de bisschop over brood en wijn, en over “melk en honing vermengd voor de vervulling van de belofte aan de vaderen, die sprak van een land vloeiende van melk en honing”, dat wil zeggen, Christus' vlees, waardoor gelovigen als zuigelingen worden gevoed, “hij maakt de bittere dingen van het hart zoet door de zachtmoedigheid van zijn woord” (hoofdstuk 23 in de vertaling van Easton). Een concilie in Carthago in 397 gaf nog steeds regels voor het zegenen van de melk en honing die bij het altaar werden geofferd. Een christen die net door het water was gegaan, proefde op de eerste dag van het nieuwe leven het voedsel dat God aan de slaven bij de brandende braamstruik had beloofd.

In het dagelijks Engels betekent een land van melk en honing elke plek van gemakkelijke welvaart. De uitdrukking uit de Bijbel is nauwer. Het noemt één land, gegeven aan één volk als een geschenk, met regen die van God kwam en een waarschuwing dat een volk dat zijn buik vol heeft gegeten zich tot andere goden kan wenden (Deuteronomium 31:20). Het belooft genoeg en meer, voedsel voor een huishouden en bovendien iets zoets, en de Schrift biedt het nooit aan als een belofte van rijkdom aan elke gelovige.

Wat het wel aan elke gelovige voorhoudt, is het land waar de aartsvaders naar op weg waren, het land dat Hebreeën “een beter land, dat is, een hemels” noemt (Hebreeën 11:16).

---

• Wat melk betekent in de Bijbel: een goed land, en wat beginners drinken
• 20 Bijbelverzen over honing
• Wat symboliseren boter, honing en wrongel?
• Waarom mocht Mozes het Beloofde Land niet binnengaan?
• Granaatappels in de Bijbel: Wat ze betekenen en waar ze voorkomen
• Tarwe in de Bijbel: wat symboliseert het?