Patmos: Het eiland waar Johannes de Openbaring zag

Patmos is het kleine Griekse eiland waar Johannes de visioenen van het Boek Openbaring zag. Het ligt in de Egeïsche Zee, in het noorden van de Dodekanesos, voor de kust van Klein-Azië en aan de overkant van het water van Efeze. Johannes noemt het zelf, in het enige vers van de Bijbel dat dit doet: “Ik, Johannes, die ook uw broeder ben en deelgenoot in de verdrukking, en in het koninkrijk en de lijdzaamheid van Jezus Christus, was op het eiland dat Patmos genoemd wordt, om het woord van God en om het getuigenis van Jezus Christus” (Openbaring 1:9). De vroege Kerk herinnerde zich dat hij daarheen was gestuurd als banneling onder keizer Domitianus, tegen het einde van de eerste eeuw, en dat hij naar huis terugkeerde naar Efeze toen Domitianus stierf.

Luister naar waarom hij zegt dat hij daar was: “om het woord van God en om het getuigenis van Jezus Christus.” Die woorden komen nog twee keer voor in zijn boek, en beide keren zijn mensen ervoor gestorven. Bij het vijfde zegel ziet hij onder het altaar “de zielen van hen die geslacht waren om het woord van God en om het getuigenis dat zij hielden” (Openbaring 6:9), en tegen het einde “de zielen van hen die onthoofd waren om het getuigenis van Jezus en om het woord van God” (Openbaring 20:4). Dus de man die aan de zeven kerken schreef, zat op een rots in de zee voor hetzelfde woord en hetzelfde getuigenis waarvoor de martelaren hun leven gaven, en voordat hij hen ook maar iets vertelt van wat hij zag, noemt hij zichzelf hun broeder en hun deelgenoot in de verdrukking.

Waarom werd Johannes naar Patmos gestuurd?

Openbaring noemt nooit de persoon die Johannes naar Patmos stuurde, en het zegt nooit hoe lang hij bleef. Zelfs het kleine woordje “om” kan twee kanten op wijzen: hij was op het eiland vanwege het woord van God, als gevangene, of hij ging daarheen om het te ontvangen. De Katholieke Encyclopedie van 1907 dacht dat het tweede de “waarschijnlijkere betekenis” was, maar toch hoorde het nog steeds de oude ballingschap in de manier waarop Johannes zichzelf beschrijft, als een broeder “in verdrukking”. Het vond het ook “heel natuurlijk” dat hij zijn verbanning als “vooraf bepaald door de Goddelijke Voorzienigheid” zou hebben gezien. De plaatsen waar zijn woorden terugkeren, in 6:9 en 20:4, wijzen dezelfde kant op, naar lijden en naar een ballingschap in plaats van een reis.

Rome stuurde zijn bannelingen naar de kleine eilanden van de Egeïsche Zee, en Tacitus vertelt over een veroordeelde man, Serenus, wiens eiland in de Senaat werd besproken. Een senator stelde voor hem op te sluiten op “Gyaros of Donusa”, en de keizer weigerde, “op grond van het feit dat beide eilanden een tekort aan water hadden, en dat hij wiens leven gespaard bleef, de levensbehoeften moest krijgen”, en liet Serenus in plaats daarvan terugbrengen naar Amorgos. Wanneer Plinius de Oudere de eilanden van die zee opsomt, komt Patmos direct na Donusa: “Donusa, Patmos, dertig mijl in omtrek”. Zodra Patmos onder Rome viel, schrijft ICOMOS in zijn rapport uit 1999 voor UNESCO, werd het “net als andere Egeïsche eilanden gebruikt als een plaats van ballingschap voor politieke gevangenen”, en Johannes was een van hen.

Wat de vroege Kerk zich herinnerde

Het verhaal van de ballingschap van Johannes komt tot ons van christenen uit de volgende drie eeuwen, en zes van hen schreven het op:

Irenaeus, de oudste van hen, had als jongeman Polycarpus van Smyrna gezien en gehoord, en Polycarpus was een discipel van Johannes geweest. Tertullianus vertelt rond 200 over de olie: in Rome, voordat hij ooit naar het eiland werd gestuurd, werd Johannes erin geworpen en kwam er ongedeerd uit. Victorinus was een bisschop die waarschijnlijk zelf als martelaar stierf in 303, en hij is degene die ons vertelt wat Johannes op Patmos moest doen. Hij werd gestuurd om in de mijnen te werken, en daar zag hij de Apocalyps. Toen Domitianus werd gedood, “werden al zijn vonnissen tenietgedaan” en gaf Johannes, “ontslagen uit de mijnen”, de kerken de Openbaring die hij van God had ontvangen.

Clemens vertelt wat daarna kwam als “een verhaal, dat geen verhaal is maar een overlevering, doorgegeven en toevertrouwd aan de hoede van het geheugen”. Terug in Efeze ging Johannes naar de steden in de omgeving, “hier om bisschoppen aan te stellen, daar om hele kerken in te richten”. Eusebius, die zijn Kerkgeschiedenis in de jaren 320 voltooide, plaatst dit alles binnen de geschiedenis van Rome. Domitianus, schrijft hij, verbande zonder reden een groot aantal illustere mannen en was de tweede keizer die vervolging tegen christenen aanwakkerde, en in zijn vijftiende jaar werd Flavia Domitilla naar het eiland Pontia gestuurd “als gevolg van het getuigenis dat voor Christus werd afgelegd”. “Er wordt gezegd” dat Johannes in dezelfde vervolging naar Patmos werd verbannen. Toen Domitianus stierf en Nerva zijn plaats innam, stemde de Senaat, zoals de historici uit die tijd optekenen, “dat degenen die onrechtvaardig waren verbannen, naar hun huizen moesten terugkeren”. Een oude christelijke traditie zei dat dit het moment was waarop Johannes “terugkeerde uit zijn verbanning op het eiland en zijn intrek nam in Efeze”. Domitianus regeerde van 81 tot 96, en Hiëronymus plaatst de verbanning in zijn veertiende jaar, dus als deze schrijvers gelijk hebben, bracht Johannes een jaar of twee door op Patmos.

De meeste oude getuigen wijzen naar Domitianus en naar ongeveer het jaar 95. Epiphanius plaatste de ballingschap onder Claudius, in 41–54, en de Catholic Encyclopedia vond dat “uiterst onwaarschijnlijk” in vergelijking met Irenaeus, Eusebius en Hiëronymus. Anderen dateren de visioenen aan het eind van de jaren 60, vlak na Nero; de levensbeschrijving van de heilige Christodoulos door de Orthodoxe Kerk in Amerika zegt dat Johannes zijn boek in de grot schreef “in de jaren 68-69”. Wie deze Johannes was, de apostel of een andere man met dezelfde naam, is een vraag op zich, en we volgen die in wie het Boek Openbaring schreef.

De Grot van de Openbaring

Halverwege de steile weg van de haven van Skala naar Chora, het oude stadje op de heuvel, en een beetje onder het klooster, ligt een grot die christenen al eeuwenlang eren als de plaats van het visioen. De traditie zegt dat Johannes daar de Openbaring ontving en deze dicteerde aan zijn discipel Prochorus, en het archief van UNESCO voegt eraan toe dat hij daar ook zijn Evangelie dicteerde. De heilige Christodoulos, die het klooster erboven stichtte, wordt herinnerd als de eerste die van de grot een gebedsplaats maakte, en kleine kerken, kapellen en monnikscellen verzamelden zich eromheen totdat het het Klooster van de Apocalyps werd.

De ingang van de grot is nu een kapel van de heilige Johannes. De kale rots vormt het dak en de muren, nissen voor het altaar zijn aan de oostkant in de rots uitgehouwen, en een houten scherm behangen met oude iconen sluit het heiligdom af. Slechts een fractie van de schilderingen die ooit de muren bedekten, is bewaard gebleven, en een ervan, uit de twaalfde eeuw, toont Johannes die dicteert aan zijn discipel, waarbij hij doet wat hem in het eerste hoofdstuk werd opgedragen: “Wat gij ziet, schrijf dat in een boek en zend het aan de zeven kerken die in Azië zijn” (Openbaring 1:11). Als de traditie klopt, is dit ook waar het visioen begon, waar Johannes “als dood aan zijn voeten viel” en de Heer zijn rechterhand op hem legde en zei: “Vrees niet; Ik ben de eerste en de laatste” (Openbaring 1:17).

Het Klooster van de Heilige Johannes de Theoloog

Plunderaars verwoestten Patmos in de zevende eeuw, en ICOMOS zegt dat het “de volgende twee eeuwen vrijwel onbewoond” was. Toen kwam in 1088 een abt genaamd Christodoulos, “de dienaar van Christus”, met toestemming van de Byzantijnse keizer Alexios I Komnenos om ter ere van de heilige Johannes een klooster op het eiland te stichten. Hij kwam uit Bithynië en was gedoopt als Johannes, en hij had al kloosters gesticht op Leros en Kos. Het charter van de keizer uit 1088, de chrysobull die het klooster nog steeds bewaart, gaf hem Patmos “als een eeuwig, onvervreemdbaar bezit, vrijgesteld van alle belastingen”, en verbood de eigen ambtenaren van de keizer om daar op te treden.

Christodoulos bouwde op de berg bij de grot, en binnen drie jaar zag zijn klooster eruit als een fort, zoals het nu nog steeds doet. Het is een veelzijdig kasteel met torens en kantelen, en de oudste delen, de hoofdkerk, de kapel van de Maagd en de eetzaal van de monniken, gaan terug tot de elfde eeuw. Hij bracht manuscripten mee uit het klooster dat hij in Milete had gesticht, en dat was het begin van de bibliotheek. In 1999 bevatte deze meer dan duizend manuscripten en ongeveer tweeduizend gedrukte boeken. Piratenaanvallen dreven hem uiteindelijk van Patmos weg, en hij stierf op Euboea op 16 maart 1093, met het verzoek om in zijn klooster begraven te worden. Zijn discipelen brachten zijn lichaam naar huis, en zijn relikwieën zijn daar nog steeds. De orthodoxen, die Johannes “de Theoloog” noemen, hebben het klooster sindsdien behouden als “een bedevaartsoord en een centrum voor Grieks-orthodoxe geleerdheid”.

Patmos vandaag

Chora, het stadje dat rond de kloostermuren groeide, begon met de leken die voor de monniken werkten, en het groeide met vluchtelingen uit Constantinopel na 1453 en uit Kreta in de zeventiende eeuw. Het eiland ging over naar de Venetianen, daarna naar de Ottomaanse Turken, en in 1912 naar Italië, en het sloot zich in 1948 aan bij Griekenland. In 1999, tijdens een bijeenkomst in Marrakesh, schreef het Werelderfgoedcomité van UNESCO het klooster, de Grot van de Apocalyps en Chora samen in als Werelderfgoed, als de plaats waar, in hun woorden, “de heilige Johannes de Theoloog (Goddelijke), de ‘Geliefde Discipel’, twee van de meest heilige christelijke werken componeerde”, en het voegde eraan toe dat “er weinig andere plaatsen in de wereld zijn waar religieuze ceremonies die teruggaan tot de vroege christelijke tijden nog steeds onveranderd worden beoefend.”

Een van die ceremonies vindt elke Goede Week plaats, wanneer de abt en de monniken op het plein van Chora de voeten wassen voor een grote menigte, zoals de Heer de voeten van zijn apostelen waste. Vandaag de dag wonen er ongeveer 3.300 mensen in de gemeente Patmos, waarvan 1.805 in Skala volgens de volkstelling van 2021. De Patmische School geeft sinds 1713 les op het eiland.

De visioenen die Johannes op dat kleine eiland ontving, eindigen met een nieuwe hemel en een nieuwe aarde, “en de zee was niet meer” (Openbaring 21:1). De man die voor het getuigenis van Jezus over het water was gestuurd, hoorde de belofte dat “God alle tranen van hun ogen zal afwissen; en de dood zal niet meer zijn, noch rouw, noch gekrijt, noch moeite zal er meer zijn: want de eerste dingen zijn voorbijgegaan” (Openbaring 21:4).

Gerelateerde artikelen

• Wie schreef het Boek Openbaring?
• Waarom wordt Johannes de discipel genoemd van wie Jezus hield?
• Wat zijn de zeven zegels van Openbaring?
• De zeven bazuinen van Openbaring
• Waarom wordt Jezus de Leeuw van Juda genoemd?
• Diana in de Bijbel: de godin van Efeze in Handelingen 19