Wie schreef het boek Openbaring? De Johannes die het zag op Patmos

Een man genaamd Johannes schreef het boek Openbaring, en hij vertelt ons waar hij was toen hij het zag: “Ik, Johannes, die ook uw broeder ben en deelgenoot in de verdrukking en in het koninkrijk en in de lijdzaamheid van Jezus Christus, was op het eiland dat Patmos heet, om het woord van God en om het getuigenis van Jezus Christus” (Openbaring 1:9). Welke Johannes dit was, vragen christenen zich al bijna net zo lang af als ze het boek lezen. Rond het midden van de tweede eeuw noemde Justinus de Martelaar hem “een van de apostelen van Christus”, en de Kerk leest het boek al lang als het werk van de apostel Johannes, de zoon van Zebedeüs. Sommige christenen twijfelden hier al aan rond 200 na Christus, en in de eeuw daarna hield Dionysius van Alexandrië het boek als heilig, terwijl hij zich afvroeg wie het had geschreven. Vandaag de dag noemen de lijst van Schriften van het Concilie van Trente, de Orthodoxe Kerk en de Nederlandse Geloofsbelijdenis van de gereformeerde kerken de apostel, en veel geleerden denken dat de schrijver een andere Johannes was, die zij Johannes van Patmos noemen.

In het boek noemt hij zichzelf Gods “dienaar Johannes” (1:1) en onze broeder in de verdrukking, en nooit een apostel, of de discipel van wie Jezus hield. Tegen het einde valt hij neer om te aanbidden aan de voeten van de engel die hem de visioenen toonde, en de engel houdt hem tegen met dezelfde woorden: “Zie, doe dat niet: want ik ben uw mededienstknecht, en van uw broeders, de profeten” (22:9). Dus een engel van God noemde deze Johannes zijn mededienstknecht. Welke Johannes hij ook was, zo kwam hij tot de zeven kerken, als een broeder die met hen leed en iets had gekregen om hen te vertellen.

Hij begint met ons te vertellen hoe het boek tot hem kwam: “De Openbaring van Jezus Christus, die God Hem gegeven heeft om Zijn dienstknechten te tonen de dingen die spoedig moeten geschieden; en Hij heeft die door Zijn engel gezonden en door hem aan Zijn dienstknecht Johannes te kennen gegeven” (Openbaring 1:1). God gaf het aan Christus, Christus zond het door Zijn engel, en Johannes, aan het einde van die lijn, zag het en schreef het op. Hij noemt wat hij schreef “deze profetie” (1:3), en hij verstuurt het als een brief: “Johannes aan de zeven kerken die in Azië zijn: Genade zij u en vrede van Hem Die is en Die was en Die komen zal” (1:4). Wat hij zag, wordt geopend in de zeven zegels van Openbaring.

De stem die tot hem sprak, noemde de zeven kerken een voor een, van Efeze tot Laodicea (1:11). De King James Bijbel, die zijn boek als “De Openbaring van de Heilige Johannes de Theoloog” betitelt, laat hem zijn naam opnieuw noemen wanneer de heilige stad neerdaalt: “En ik, Johannes, zag de heilige stad, het nieuwe Jeruzalem, neerdalen van God uit de hemel” (21:2), en aan het einde ondertekent hij het nogmaals: “En ik, Johannes, heb deze dingen gezien en gehoord” (22:8). Buiten zijn naam, zijn eiland en zijn problemen vertelt hij ons niets over zichzelf. Hij verwachtte dat zeven gemeenten zonder meer zouden weten wie Johannes was. Degenen die vasthouden aan het idee dat hij de apostel was, horen daarin een man die zo bekend was in Azië dat zijn voornaam voldoende was. Dionysius van Alexandrië hoorde dezelfde stilte op de andere manier.

Justinus de Martelaar, schrijvend rond het midden van de tweede eeuw, spreekt in zijn Dialoog met Trypho, een gesprek met een Jood met die naam, over de duizend jaar en over de man die ze voorspelde: “er was een zekere man bij ons, wiens naam Johannes was, een van de apostelen van Christus, die profeteerde, door een openbaring die aan hem werd gedaan, dat degenen die in onze Christus geloofden duizend jaar in Jeruzalem zouden wonen.”

De kerken van Azië herinnerden zich dat Johannes na zijn ballingschap onder hen leefde. Clemens van Alexandrië vertelt een verhaal “over Johannes de apostel” dat begint wanneer hij thuiskomt: “na de dood van de tiran keerde hij terug van het eiland Patmos naar Efeze”. Irenaeus zegt dat de kerk in Efeze, “waar Johannes bleef tot de tijd van Trajanus, een getrouwe getuige is van de apostolische traditie.” En in Sardis, een van de zeven kerken waaraan het boek werd gestuurd, schreef bisschop Melito een boek Over de Apocalyps van Johannes.

Irenaeus, bisschop van Lyon in Gallië aan het einde van de tweede eeuw, had het geloof geleerd van Polycarpus, die een van de discipelen van Johannes was geweest, en de oude Katholieke Encyclopedie zegt daarom dat “Irenaeus in alle zaken van de johanneïsche traditie uitzonderlijk geloofwaardig is.” Wanneer hij schrijft over het getal 666, beroept hij zich op “die mannen die Johannes van aangezicht tot aangezicht zagen” (Tegen de Ketterijen V.30.1). Hij citeert het visioen van Christus tussen de gouden kandelaren als de woorden van “Johannes ook, de discipel van de Heer” (IV.20.11), en hij geeft dezelfde titel aan de Johannes die het Evangelie schreef: “Johannes, de discipel van de Heer, die ook aan Zijn borst had gelegen, publiceerde zelf een Evangelie tijdens zijn verblijf in Efeze in Azië” (III.1.1). Voor Irenaeus waren de ziener en de evangelist dus één man, de discipel die bij het Laatste Avondmaal tegen Jezus aanleunde, wiens verhaal wordt verteld in waarom Johannes de discipel wordt genoemd van wie Jezus hield.

Rond 200 na Christus schreven sommige christenen het boek echter toe aan de ketter Cerinthus, en Caius, een presbyter in Rome, dacht er ongeveer hetzelfde over. Hij schreef: “Cerinthus brengt ook, door middel van openbaringen waarvan hij beweert dat ze door een grote apostel zijn geschreven, wonderbaarlijke dingen naar voren waarvan hij ten onrechte beweert dat ze hem door engelen zijn getoond” (in Eusebius, Kerkgeschiedenis III.28).

Een halve eeuw later kwam de vraag opnieuw op in Alexandrië, via een andere weg. Dionysius was daar bisschop van 247 of 248 tot 264 of 265. Hij had gestudeerd onder Origenes, en zowel Eusebius als Basilius noemden Dionysius “de Grote”. Zijn problemen begonnen met een mede-bisschop. Nepos, een bisschop in Egypte, had vanuit Openbaring geleerd dat er “een zeker millennium van lichamelijke luxe op deze aarde” zou zijn, en sommigen vonden zijn boek zeer overtuigend. Dionysius antwoordde hem in twee boeken Over de Beloften, en hij begon met te zeggen wat hij waardeerde in de man: “Ik beken dat ik Nepos in vele andere opzichten goedkeur en liefheb, vanwege zijn geloof en ijver en toewijding in de Schriften.” Daarna vervolgde hij: “Maar de waarheid moet boven alles worden bemind en geëerd.”

Omdat Nepos zijn leer op Openbaring had gebouwd, moest Dionysius zeggen wat hij van het boek vond. “Sommigen vóór ons,” schreef hij, hadden het volledig verworpen, bewerend dat Cerinthus “de naam ervoor had geplaatst”. Hij wilde hen niet volgen: “Maar ik zou het niet durven verwerpen, aangezien vele broeders het in hoog aanzien houden. Maar ik veronderstel dat het mijn begrip te boven gaat, en dat er een zekere verborgen en wonderbaarlijkere betekenis in elk deel zit.” Pas daarna kwam hij bij de schrijver: “Dat hij Johannes werd genoemd, en dat dit boek het werk is van een zekere Johannes, ontken ik niet. En ik ben het er ook mee eens dat het het werk is van een heilige en geïnspireerde man. Maar ik kan niet gemakkelijk toegeven dat hij de apostel was, de zoon van Zebedeüs, de broer van Jakobus, door wie het Evangelie van Johannes en de Katholieke Brief werden geschreven.”

Zijn eerste reden is degene die we in het boek zelf opmerkten: het Evangelie en de Eerste Brief van Johannes noemen nooit de naam van de schrijver, en Openbaring doet dat wel. “Maar dat hij die deze dingen schreef Johannes werd genoemd, moet worden geloofd, zoals hij het zegt; maar wie hij was, blijkt niet. Want hij zei niet, zoals vaak in het Evangelie, dat hij de geliefde discipel van de Heer was, of degene die aan Zijn borst lag, of de broer van Jakobus, of de ooggetuige en hoorder van de Heer.” Vele christenen, dacht hij, hadden de naam van de apostel aangenomen uit liefde voor hem, “zoals vele kinderen van de gelovigen Paulus of Petrus worden genoemd.” Hij sloot Johannes Marcus uit, die Paulus en Barnabas in Perge had verlaten en was teruggekeerd naar Jeruzalem, en gokte op “een ander van degenen in Azië; aangezien ze zeggen dat er twee monumenten in Efeze zijn, die elk de naam Johannes dragen.”

Daarna luisterde hij naar de woorden. Het Evangelie en de Brief blijven terugkeren naar “het leven,” “het licht,” “waarheid,” “genade,” “vreugde,” terwijl “de Apocalyps anders is dan deze geschriften en vreemd aan hen; niet rakend, noch in het minst grenzend aan hen; bijna, zo te spreken, zonder zelfs maar een lettergreep met hen gemeen te hebben.” Het Grieks van het Evangelie is correct en zelfs elegant, zegt hij, maar over de ziener schrijft hij: “Ik ontken niet dat de andere schrijver een openbaring zag en kennis en profetie ontving. Ik merk echter dat zijn dialect en taal geen correct Grieks zijn, maar dat hij barbaarse idiomen gebruikt, en op sommige plaatsen solecismen.” Hij zorgde ervoor eraan toe te voegen dat hij deze dingen niet had gezegd “in een geest van spot”. De naam en het Grieks vormen nog steeds de kern van het argument tegen de apostel, en in 1907 zei de Katholieke Encyclopedie dat hij “een lijst van verschillen had opgesteld waaraan moderne auteurs weinig hebben toegevoegd”. De schrijver van een evangelische inleiding op Openbaring op bible.org, die vasthoudt aan de apostel, zegt over hem: “Inderdaad, zijn argument is zo sterk dat ik er enige tijd door overtuigd was!”

De twee graven brengen Papias, bisschop van Hiërapolis, in beeld, wiens woorden Eusebius voor ons bewaarde. Papias zegt dat hij iedereen die de oudsten had gevolgd, vroeg wat de apostelen hadden gezegd, van Andreas en Petrus af, “of door Johannes, of door Mattheüs, of door een andere discipel van de Heer, en welke dingen Aristion en de presbyter Johannes, de discipelen van de Heer, zeggen.” Eusebius zag twee Johannessen in die zin, de een onder de discipelen van de Heer en “de presbyter” genoemd naar Aristion, en hij plaatste hen naast de twee graven: “er waren twee graven in Efeze, die elk, tot op de dag van vandaag, Johannes' graf worden genoemd. Het is belangrijk om dit op te merken. Want het is waarschijnlijk dat het de tweede was, als men niet wil toegeven dat het de eerste was die de Openbaring zag, die bij naam aan Johannes wordt toegeschreven” (Kerkgeschiedenis III.39).

De schrijver van de evangelische inleiding denkt dat Dionysius zijn tweede Johannes hoogstwaarschijnlijk ontleende aan deze lezing van Papias, en trekt de lezing zelf in twijfel: “er bestaat enige twijfel of Papias daadwerkelijk twee mannen met de naam Johannes noemt”, en zelfs als hij dat deed, “bewijst dit niets over het auteurschap van de Apocalyps.”

Eusebius zelf, die stierf in 339, kon nooit echt een besluit nemen. “Wat de Apocalyps betreft, zijn de meningen van de meeste mensen nog steeds verdeeld”, schreef hij, en in zijn lijst van boeken plaatste hij het onder de aanvaarde boeken, “als het werkelijk passend lijkt”, en een paar regels later onder de verworpen boeken, “als het passend lijkt”. In het Oosten hield die aarzeling lang aan. Cyrillus van Jeruzalem gaf in een van zijn catechetische lezingen een lijst van het Nieuwe Testament zonder Openbaring, en de Syrische Bijbel, de Peshitta, liet het boek weg. Athanasius van Alexandrië eindigde het Nieuwe Testament in zijn paasbrief van 367 met “En daarnaast, de Openbaring van Johannes.” In het Westen, zoals de Katholieke Encyclopedie het verwoordt, “bleef de Kerk volharden in haar traditie van apostolisch auteurschap.”

Er zijn twee oude antwoorden. Het oudere antwoord plaatst het visioen tegen het einde van de regering van keizer Domitianus, die regeerde van 81 tot 96 na Chr. Irenaeus zegt erover: “Want dat werd niet zo lang geleden gezien, maar bijna in onze dagen, tegen het einde van de regering van Domitianus”, en de tiran van Clemens, na wiens dood Johannes terugkeerde van Patmos, hield Eusebius voor Domitianus. Victorinus, bisschop van Pettau, die als martelaar stierf, schreef dat Johannes op Patmos “door keizer Domitianus werd veroordeeld tot dwangarbeid in de mijnen”, en dat hij werd vrijgelaten toen Domitianus werd gedood en daarna het boek uitgaf. Hiëronymus plaatst de verbanning in het veertiende jaar van de regering van Domitianus, wat rond 95 na Chr. valt.

Het andere antwoord wordt verteld in het levensverhaal van de heilige van de Orthodoxe Kerk in Amerika. Daar wordt Johannes tijdens de vervolging onder Nero naar Rome gebracht en naar Patmos gestuurd, waar zijn discipel Prochorus opschrijft wat hij zegt, en het levensverhaal besluit: “Aldus werd rond het jaar 67 het Boek Openbaring geschreven.” De katholieke bisschoppen van de Verenigde Staten dateren in de inleiding tot Openbaring in hun New American Bible het boek in zijn huidige vorm “waarschijnlijk tegen het einde van de regering van Domitianus (81–96 na Chr.), een felle vervolger van de christenen.” De schrijver van de evangelische inleiding is het hiermee eens, hoewel hij toegeeft dat “een goed argument kan worden aangevoerd voor een datum in de tijd van Nero”.

De Katholieke Kerk beëindigde op het Concilie van Trente op 8 april 1546 haar lijst van het Nieuwe Testament met “de Apocalyps van Johannes de apostel” (het volledige decreet staat in de vierde zitting van het Concilie van Trente). Dezelfde bisschoppen zeggen in hun eigen New American Bible over de schrijver: “Hoewel hij nooit beweert Johannes de apostel te zijn, wiens naam aan het vierde evangelie is verbonden, werd hij door verschillende vroege kerkvaders als zodanig geïdentificeerd.” Zij denken dat het “vocabulaire, de grammatica en de stijl” het twijfelachtig maken dat degene die het vierde evangelie schreef, Openbaring in zijn huidige vorm heeft gegoten, hoewel de twee boeken “duidelijke taalkundige en theologische affiniteiten” delen, en zij houden het voor mogelijk “dat hij een discipel was van Johannes de apostel, die traditioneel met dat deel van de wereld wordt geassocieerd.”

Het levensverhaal van hem in de Orthodoxe Kerk in Amerika noemt hem Johannes de Theoloog, “de zoon van Zebedeüs en Salome”. Onder protestanten eindigt de Nederlandse Geloofsbelijdenis van 1561, nog steeds een leerstellige standaard van de Christelijke Gereformeerde Kerk en de Reformed Church in America, haar lijst van de boeken van de Schrift met “en de Openbaring van de apostel Johannes.”

Maarten Luthers eerste voorwoord bij het boek, in 1522, begint met: “Over dit boek van de Openbaring van Johannes laat ik iedereen vrij om zijn eigen mening te hebben”, en gaat verder: “Ik mis meer dan één ding in dit boek, en het doet mij overwegen dat het noch apostolisch noch profetisch is.” Vanaf 1530 bevatten zijn Bijbels in plaats daarvan een veel langer voorwoord, een dat de symbolen van het boek uitlegt. De lutherse leer heeft de oude grens behouden tussen de boeken die de vroege Kerk aanvaardde en de antilegomena, de boeken waarover sommigen twisten, en Openbaring bevindt zich onder de betwiste boeken. Charles Gieschen, academisch decaan van het Concordia Theological Seminary in Fort Wayne, Indiana, schreef in 2015 dat Chemnitz en andere lutherse theologen ooit vonden dat de leer niet uit die boeken mocht worden geput, hoewel ze er toch vrijelijk uit putten, en dat de studie van Openbaring “verre van omarmd wordt door de meeste lutherse predikanten”. Hij denkt niet dat de zoon van Zebedeüs het schreef, en toch waardeert hij het boek “als apostolisch onderricht”.

Hier zijn de stemmen op een rij, van Justinus tot de Nederlandse Geloofsbelijdenis, met wat ieder zei over de schrijver.

wie	wanneer	Wat hij zei over de schrijver
Justin de Martelaar	Rond 150 na Chr.	“Johannes, een van de apostelen van Christus”
Irenaeus van Lyon	Eind 2e eeuw	“Johannes ook, de discipel van de Heer”
Caius van Rome	Rond 200 na Chr.	Een werk van Cerinthus, ten onrechte toegeschreven aan “een groot apostel”
Dionysius van Alexandrië	Bisschop 247–265	“een heilig en geïnspireerd man”, maar niet de apostel
Eusebius van Caesarea	Gestorven 339	Misschien de tweede Johannes van Efeze
Maarten Luther	1522	“noch apostolisch noch profetisch”
Concilie van Trente	1546	“de Apocalyps van Johannes de apostel”
Nederlandse Geloofsbelijdenis	1561	“de Openbaring van de apostel Johannes”

Veel geleerden denken tegenwoordig dat de ziener en de evangelist twee verschillende mannen waren, en hun redenen zijn de redenen die Dionysius gaf. James F. McGrath van Butler University, schrijvend voor de Society of Biblical Literature, wijst op het Grieks van Openbaring, dat veel armoediger is dan het Grieks van het Evangelie en de brieven, en op de manier waarop het zelfs Jeruzalem anders spelt dan het Evangelie. Hij vindt het “uiterst onwaarschijnlijk dat dezelfde persoon al deze boeken heeft geschreven”, en merkt op dat sommige geleerden de schrijver Johannes de ziener of Johannes van Patmos noemen.

De schrijver van de evangelische inleiding geeft toe dat het bewijs in het boek zwakker is voor de apostel, en dat dit voor de meeste geleerden tegenwoordig de doorslag geeft. Het antwoord dat daar wordt gegeven is dat de apostel het Evangelie zo'n dertig jaar voor Openbaring schreef, en dat naarmate hij ouder werd, de taal van het Oude Testament de zijne werd, zodat Openbaring er wel 460 keer naar verwijst zonder één direct, formeel citaat. De schrijver concludeert dat “het bewijsmateriaal nog steeds in het voordeel van apostolisch auteurschap spreekt.”

Dionysius twijfelde er nooit aan dat het boek heilig was, of dat een Johannes het schreef. Hij vroeg zich af welke Johannes, en hij bleef lezen wat hij niet volledig kon bevatten: “En ik verwerp niet wat ik niet kan begrijpen, maar verwonder me veeleer omdat ik het niet begrijp.” De zegen die Johannes aan het begin van zijn boek plaatste, is voor lezers zoals hij, en voor ons net zozeer als voor die zeven kerken: “Zalig is hij die leest, en zij die de woorden van deze profetie horen, en in acht nemen wat daarin geschreven staat: want de tijd is nabij” (Openbaring 1:3).

---

• Wat zijn de zeven zegels van Openbaring?
• De zeven bazuinen van Openbaring
• Waarom wordt Johannes de discipel genoemd van wie Jezus hield?
• Wie schreef Hebreeën?
• Hoe stierven de 12 apostelen?
• Hoe en wanneer is de canon van de Bijbel samengesteld?