Wie schreef de brief aan de Hebreeën? De namen die de vroege kerk gaf

Niemand weet wie Hebreeën heeft geschreven. De brief noemt nergens de naam van de schrijver, en sinds het einde van de tweede eeuw hebben christenen de vraag op verschillende manieren beantwoord. Alexandrië en de kerken in het Oosten zeiden Paulus. Tertullianus in Carthago zei Barnabas, en anderen zeiden Lucas of Clemens van Rome. Veel later gokte Maarten Luther op Apollos, en Adolf Harnack stelde Priscilla voor. Origenes gaf in de derde eeuw het antwoord dat we nog steeds geven: “Maar wie de brief heeft geschreven, weet God in waarheid.”

De brief zelf begint op een manier die de vraag lastig maakt. Een brief opende in die tijd met de naam van de schrijver en een groet, en Hebreeën heeft geen van beide. De eerste woorden gaan over God: “God, die vele malen en op vele wijzen in het verleden tot de vaderen gesproken heeft door de profeten, heeft in deze laatste dagen tot ons gesproken door de Zoon” (Hebreeën 1:1–2). De eerste stem die we horen is God die spreekt door zijn Zoon, en degene die de pen vasthield blijft buiten beeld, waar hij al meer dan negentien eeuwen is gebleven.

De schrijver vertelt ons op twee plaatsen wel iets over zichzelf. Vroeg in de brief zegt hij dat onze redding “in het begin verkondigd is door de Heere, en aan ons bevestigd is door hen die Hem gehoord hebben” (Hebreeën 2:3), dus hij hoorde het evangelie van de eerste getuigen, niet van de Heere zelf. Paulus sprak heel anders over zijn eigen evangelie: “Ik heb het immers niet van een mens ontvangen of geleerd, maar door openbaring van Jezus Christus” (Galaten 1:12). Toen Luther en Calvijn begonnen te twijfelen of Paulus Hebreeën had geschreven, was dit het vers waar ze beiden naar wezen.

De andere plaats is het einde, waar hij zijn lezers vraagt om “het woord van vermaning te verdragen: want ik heb u in weinig woorden geschreven,” en verdergaat: “Weet dat onze broeder Timotheüs is vrijgelaten; met wie ik u zal zien als hij spoedig komt. Groet allen die leiding aan u geven, en alle heiligen. Zij uit Italië groeten u” (Hebreeën 13:22–24). Hij kende Timotheüs dus en hoopte met hem mee te reizen, wat hem ergens in de buurt van Paulus en de mannen die met hem werkten plaatst. De groet van “zij uit Italië” verbindt de brief met christenen uit Italië, maar het kan ons niet vertellen of hij vanuit Italië schreef of aan Italië. Zelfs de titel, “Aan de Hebreeën”, werd waarschijnlijk door een vroege kopiist toegevoegd.

Rond 96 na Chr. schreef Clemens van Rome aan de kerk in Korinthe, en hij beschrijft Christus in woorden die bijna rechtstreeks uit Hebreeën zijn overgenomen: “die, zijnde de afstraling van Zijn majesteit, zoveel meer verheven is dan de engelen, als Hij door erfdeel een uitnemender naam verkregen heeft dan zij.” Hebreeën had gezegd dat hij “zoveel beter geworden is dan de engelen, als hij door erfdeel een uitnemender naam verkregen heeft dan zij” (Hebreeën 1:4). De brief werd dus al voor het einde van de eerste eeuw in Rome gelezen, wat ons een ruwe datum geeft, en Clemens gebruikte hem vrijelijk zonder ooit de schrijver ervan te noemen. Veel commentatoren, oud en recent, denken dat het geschreven is voordat de tempel in Jeruzalem in 70 na Chr. werd verwoest.

In Alexandrië was het antwoord ja, en het kwam met een verklaring. Clemens van Alexandrië, die rond 215 stierf, leerde dat Paulus de brief voor de Hebreeën schreef “in de Hebreeuwse taal; maar dat Lucas het zorgvuldig vertaalde en publiceerde voor de Grieken, en daarom wordt dezelfde stijl van uitdrukking gevonden in deze brief en in Handelingen.” Wat betreft de ontbrekende naam, dacht hij dat Paulus deze met opzet wegliet, omdat de Hebreeën “bevooroordeeld en achterdochtig tegenover hem waren,” en dus “wilde hij hen wijselijk niet direct aan het begin afstoten door zijn naam te geven.” Clemens gaf ook een zachtere reden door, van een oudere leraar die hij “de gezegende presbyter” noemt. De Heere zelf was naar de Hebreeën gestuurd, en Paulus was naar de heidenen gestuurd, dus Paulus “schreef zich vanwege zijn bescheidenheid niet in als apostel van de Hebreeën, uit respect voor de Heere.”

Origenes, de grote geleerde uit Alexandrië, die leefde van ongeveer 185 tot 254, bewonderde de gedachten van de brief en hoorde dat het Grieks niet van Paulus was. De stijl, zei hij in zijn preken over Hebreeën, “is niet ruw zoals de taal van de apostel, die toegaf dat hij ‘onbedreven in het spreken’ was,” en “de dictie is zuiverder Grieks.” Paulus had inderdaad over zichzelf gezegd: “En al ben ik onbedreven in het spreken, toch ben ik dat niet in de kennis” (2 Korintiërs 11:6). Toch wilde Origenes niet dat het Grieks de brief van de apostel zou wegnemen, en Eusebius bewaarde zijn woorden voor ons:

“Als ik mijn mening zou geven, zou ik zeggen dat de gedachten die van de apostel zijn, maar de dictie en frasering die van iemand zijn die zich de apostolische leringen herinnerde, en op zijn gemak opschreef wat door zijn leraar was gezegd. Daarom, als een kerk vasthoudt dat deze brief van Paulus is, laat haar daarvoor geprezen worden. Want niet zonder reden hebben de ouden het als die van Paulus overgeleverd. Maar wie de brief heeft geschreven, weet God in waarheid. De verklaring van sommigen die ons zijn voorgegaan is dat Clemens, bisschop van de Romeinen, de brief schreef, en van anderen dat Lucas, de auteur van het Evangelie en Handelingen, hem schreef.”

De Griekssprekende kerken bleven Hebreeën als die van Paulus rekenen. Toen Athanasius van Alexandrië de boeken van het Nieuwe Testament opsomde in zijn paasbrief van 367, noemde hij “veertien brieven van Paulus” en plaatste Hebreeën direct na “twee aan de Tessalonicenzen,” vóór de brieven aan Timotheüs. Dat is waar het ook in de oudste Griekse Bijbels staat, tussen de erkende brieven van Paulus.

Rome was een ander verhaal. Clemens had de brief daar gebruikt voordat de eerste eeuw voorbij was, maar in het begin van de derde eeuw telde een geleerde Romein genaamd Gaius slechts dertien brieven van Paulus en liet Hebreeën weg. Eusebius, die rond 340 stierf, kende Romeinen in zijn eigen tijd die het nog steeds niet de brief van de apostel wilden noemen. Sommigen in het Westen waren ook ongemakkelijk over hoofdstuk 6, dat zegt dat het onmogelijk is voor “degenen die eens verlicht zijn,” als zij afvallen, “om hen opnieuw tot bekering te vernieuwen” (Hebreeën 6:4–6). De volgelingen van Novatianus gebruikten die passage om de gevallenen vergeving te weigeren. In Rome en Noord-Afrika zei het Westen grotendeels nee tegen Paulus tot de tijd van Augustinus.

Tertullianus, in Carthago, gaf de brief een andere naam, en hij deed dat terloops, zonder het punt te beargumenteren. Laat in zijn leven, waarschijnlijk na 218, schreef hij On Modesty, wat het laatste van zijn boeken lijkt te zijn dat bewaard is gebleven. Tegen die tijd had hij zich bij de Montanisten aangesloten. Hij betoogde dat de ernstigste zonden, waaronder overspel, niet vergeven konden worden, en hij wilde het getuigenis van “één specifieke kameraad van de apostelen.” Dus wendde hij zich tot Hebreeën: “Want er is bovendien een brief aan de Hebreeën onder de naam van Barnabas — een man die voldoende door God is geaccrediteerd, als iemand die Paulus naast zich heeft geplaatst in de ononderbroken naleving van onthouding.” Daarna citeert hij de moeilijke passage uit hoofdstuk 6, over degenen “die eens verlicht zijn geweest”, als de woorden van Barnabas.

Lucas introduceert Barnabas als “Jozef, die door de apostelen Barnabas genoemd werd (wat vertaald betekent: Zoon van vertroosting), een Leviet, en van het land Cyprus” (Handelingen 4:36), en op verschillende manieren zou hij bij de brief passen. Een Leviet zou het priesterschap en de offers hebben gekend die Hebreeën zo volledig uitlegt, en hij werkte nauw samen met Paulus en de kerk in Jeruzalem. De naam die Lucas hem geeft, “zoon van vertroosting”, gebruikt hetzelfde Griekse woord, paraklēsis, als het “woord van vermaning” van de brief (Hebreeën 13:22). Wat tegen hem pleit, is het vers waarmee we begonnen. Barnabas behoorde tot de eerste generatie discipelen, en de schrijver van Hebreeën 2:3 plaatst zichzelf onder degenen die het evangelie van hen hebben geleerd.

Als Paulus in het Hebreeuws schreef, zoals Clemens van Alexandrië leerde, wie maakte dan het verfijnde Grieks dat we nu hebben? Clemens schreef dat werk toe aan Lucas. Eusebius woog Lucas af tegen Clemens van Rome en koos voor Clemens: “sommigen zeggen dat de evangelist Lucas, anderen dat deze Clemens zelf, de brief heeft vertaald. Dat laatste lijkt waarschijnlijker, omdat de brief van Clemens en die aan de Hebreeën een vergelijkbaar karakter hebben wat betreft stijl.”

Tegen het einde van de 300 kon Hiëronymus al deze antwoorden naast elkaar leggen in zijn Levens van illustere mannen. De brief, schreef hij, “wordt niet als de zijne beschouwd vanwege het verschil in stijl en taal met de andere, maar wordt ofwel, volgens Tertullianus, toegeschreven aan Barnabas, ofwel, volgens anderen, aan Lucas de Evangelist of Clemens, later bisschop van de kerk in Rome, die, zo zeggen ze, de ideeën van Paulus in zijn eigen taal heeft gerangschikt en verfraaid.” Hij had ook de eigen brief van Clemens gelezen en hoorde daarin zowel een gelijkenis als een verschil. De brief van Clemens “lijkt mij qua stijl overeen te komen met de brief aan de Hebreeën die onder de naam van Paulus gaat,” schreef hij, “maar hij verschilt van deze zelfde brief, niet alleen in veel van zijn ideeën, maar ook wat betreft de volgorde van de woorden.”

Lucas schreef goed Grieks, en ook hij spreekt over het evangelie als iets dat door anderen aan hem is overgeleverd, “aan ons overgeleverd, die vanaf het begin ooggetuigen en dienaren van het woord waren” (Lucas 1:2). Maar de schrijver van Hebreeën was duidelijk een Jood van geboorte, en Lucas was een heiden (Kolossenzen 4:11, 14). Calvijn verwierp het idee van een Hebreeuws origineel volledig. Het argument over een “Testament” in hoofdstuk 9, zo wees hij erop, werkt alleen in het Grieks, omdat diathēkē “twee betekenissen heeft in het Grieks, terwijl berit in het Hebreeuws alleen een verbond betekent.”

Niemand in de vroege kerk noemde Apollos. Luther deed dat in de zestiende eeuw, en het is gemakkelijk te begrijpen waarom. Lucas beschrijft Apollos als “een zekere Jood genaamd Apollos, geboren in Alexandrië, een welsprekend man en machtig in de Schriften,” die “de Joden krachtig overtuigde, en dat in het openbaar, door aan te tonen uit de Schriften dat Jezus de Christus was” (Handelingen 18:24, 28). Hij werkte naast Paulus in Korinthe, waar Paulus kon zeggen: “Ik heb geplant, Apollos heeft begoten; maar God heeft de wasdom gegeven” (1 Korintiërs 3:6). Een welsprekende Jood uit Alexandrië, doordrenkt van de Schriften en dicht bij Paulus, klinkt erg als de man die Hebreeën schreef. Niets in de oude traditie ondersteunt dit, maar onder moderne geleerden was het lange tijd het populairste antwoord, totdat sommigen van hen eind 1800 terugkeerden naar Barnabas. Silas, de metgezel van Paulus, heeft ook een paar aanhangers gehad.

In februari 1900 bood Adolf Harnack, schrijvend vanuit Berlijn, een antwoord aan waar, voor zover hij wist, niemand aan had gedacht: Priscilla en haar man Aquila, het echtpaar dat Apollos apart nam en “hem de weg van God nauwkeuriger uitlegde” (Handelingen 18:26). Hij achtte het waarschijnlijk dat Priscilla zelf de schrijfster was, hoewel hij toegaf dat het Aquila had kunnen zijn. Wat hem tot dit idee trok, was de verloren naam. Priscilla, zo betoogde hij, was de reden dat deze verloren was gegaan: naarmate de kerk zich meer en meer verzette tegen vrouwen die onderwezen, werd de brief vanuit Rome verstuurd zonder de namen van degenen die hem schreven.

wanneer	Wie zei het	De naam
Rond 96 na Chr.	Clemens van Rome citeert Hebreeën	Noemt geen schrijver
Vóór ongeveer 215	Clemens van Alexandrië	Paulus, met Lucas als vertaler
Begin 200	Gaius van Rome	Niet Paulus
Waarschijnlijk na 218	Tertullianus van Carthago	Barnabas
Ongeveer 185–254 (zijn leven)	Origenes van Alexandrië	Gedachten van Paulus; anderen zeggen Clemens of Lucas; “God weet het”
Vóór ongeveer 340	Eusebius van Caesarea	Paulus, met Clemens van Rome als vertaler
367	Athanasius van Alexandrië	Een van de veertien brieven van Paulus
Eind 300	Hiëronymus	Vermeldt Barnabas, Lucas en Clemens
1522 en daarna	Maarten Luther	Niet Paulus; later suggereerde hij Apollos
1900	Adolf Harnack	Priscilla, met Aquila

De schrijver koos ervoor het ons niet te vertellen, en de kerken die het zich hadden kunnen herinneren, herinnerden zich niet hetzelfde. Tegen de tijd dat iemand de vraag opschreef, leerde Alexandrië dat de gedachten van Paulus waren, las Carthago de brief als die van Barnabas, en telde Rome, waar het als eerste bekend was, het helemaal niet mee onder de brieven van Paulus. Elk van die herinneringen is oud, en geen van hen weegt zwaarder dan de andere.

Calvijn draaide de oude verklaring voor de ontbrekende naam om. Als Paulus zijn naam wegliet om lezers die hem wantrouwden niet af te schrikken, zo vroeg hij zich af, waarom zou hij dan wel Timotheüs noemen, wiens naam hem net zo zeker zou verraden?

Philip Schaff, de kerkhistoricus, legde in 1890 vast wat de brief ons wel laat weten over de man die hem schreef. Hij was een Griekssprekende Jood van geboorte, thuis in de Griekse vertaling van het Oude Testament, een leerling van de apostelen in plaats van zelf een apostel, een vriend van Timotheüs. Barnabas, Lucas en Apollos hadden elk argumenten voor en tegen zich die hem even sterk leken, en hij keerde terug naar het oudste antwoord: “We moeten nog steeds met Origenes belijden dat alleen God de auteur van de brief aan de Hebreeën kent.”

Een synode in Rome onder paus Damasus in 382 telde veertien brieven van Paulus. Het Concilie van Carthago in 397 noemde nog steeds “dertien brieven van de apostel Paulus” en daarna, afzonderlijk, “één van hem aan de Hebreeën”. Daarna accepteerde het Westen dit en bleef de kwestie meer dan duizend jaar rustig. Augustinus, in De Stad van God, kon zeggen dat de meesten vonden dat het van Paulus was, hoewel sommigen het ontkenden. Er is meer over hoe die lijsten tot stand kwamen in hoe de canon van de Bijbel is samengesteld.

De twijfels kwamen in de zestiende eeuw terug, zowel van protestanten als katholieken. Luthers voorwoord bij Hebreeën, gedrukt bij zijn Duitse Nieuwe Testament in september 1522, plaatste het achteraan bij Jakobus, Judas en Openbaring, vier boeken die “in de oudheid een andere reputatie hadden.” Het is niet “van de heilige Paulus, noch van enige andere apostel,” schreef hij, vanwege Hebreeën 2:3. Hij had er ook nog een tweede probleem mee. Hij dacht dat hoofdstuk 6 en 10 “zondaars berouw na de doop” verbieden, en dat leek hem in strijd met de evangeliën en de brieven van Paulus. Desalniettemin noemde hij het “een wonderbaarlijk mooie brief” en “het werk van een bekwaam en geleerd man, die een discipel van de apostelen was,” en hij schreef: “Wie het schreef is niet bekend, en zal voorlopig niet bekend worden; het maakt geen verschil.”

Aan katholieke zijde uitte Erasmus opnieuw de oude twijfels, en zo deed kardinaal Cajetanus dat in 1529 ook. Onder de andere hervormers hield Calvijn, bij het openen van zijn commentaar op de brief, deze stevig binnen de Schrift, wie het ook schreef: “Ik reken het inderdaad zonder aarzeling tot de apostolische geschriften.” Over de schrijver zei hij: “Ik kan inderdaad geen reden aanvoeren om aan te tonen dat Paulus de auteur was.”

De Concilie van Trente, op 8 april 1546, somde “veertien brieven van de apostel Paulus” op, eindigend met “aan Titus, aan Filemon, aan de Hebreeën.” De New American Bible van de Amerikaanse katholieke bisschoppen geeft in de inleiding op Hebreeën de redenen waarom de naam van Paulus is losgelaten. De woordenschat en stijl zijn heel anders dan die van Paulus. De brief citeert het Oude Testament op een andere manier en het Grieks is een van de beste in het Nieuwe Testament. De inleiding zegt dat “de moderne consensus is dat de brief niet door Paulus is geschreven,” en dat geen enkele andere naam brede instemming heeft gekregen.

Orthodoxe christenen horen het nog steeds als zijnde van Paulus voorgelezen. Op de zondag van de Orthodoxie, 1 maart 2026, kopte het Grieks-Orthodoxe Aartsbisdom van Amerika de brief met “De brief van de heilige Paulus aan de Hebreeën 11:24-26, 32-40.” Zo telde Athanasius het in 367, als een van de veertien van Paulus.

De gereformeerde belijdenisgeschriften zeggen niet hetzelfde. De Nederlandse Geloofsbelijdenis, geschreven in 1561, plaatst Hebreeën tussen de brieven van Paulus: ze telt “de veertien brieven van Paulus” en eindigt de lijst met “aan Titus, Filemon en aan de Hebreeën.” De Westminster Confessie stelt het apart. De brieven van Paulus lopen door tot “Aan Filemon”, en dan heeft “De brief aan de Hebreeën” een eigen regel, zonder de naam van Paulus. De King James Bijbel waarmee zovelen van ons zijn opgegroeid, kopte het boek met “De brief van de apostel Paulus aan de Hebreeën”, een titel die de oude kopieën niet hebben; zij zeggen alleen “Aan de Hebreeën.” U kunt lezen hoe de schrijvers van de andere boeken bekend zijn, of niet bekend zijn, in wie de boeken van de Bijbel schreef.

Calvijns raad is nog steeds goed: “Bovendien hoeven we ons over de auteur niet al te bezorgd te maken.” De schrijver die zijn eigen naam achterhield, besteedde zijn brief aan het bekendmaken van een andere naam, de Zoon door wie God heeft gesproken. Hij begint met hem in het eerste vers, en hij voert ons voorbij de geloofshelden in hoofdstuk 11 naar de wedloop in hoofdstuk 12, die we lopen “terwijl we het oog gericht houden op Jezus, de leidsman en voleinder van ons geloof” (Hebreeën 12:2).

---

• Wie waren de auteurs van de boeken van de Bijbel?
• Hoe en wanneer is de canon van de Bijbel samengesteld?
• De grote wolk van getuigen (Hebreeën 12:1): Wie zij zijn en wat het betekent
• Bijbelmysteries: Wie is Melchizedek?
• Kan Jezus verzocht worden? Ja: Hebreeën 4:15 en de verzoeking in de woestijn
• Hebreeën 13:3: “Gedenkt de gevangenen”