Ignatius van Antiochië: De bisschop die zeven brieven schreef op weg naar zijn dood in Rome

Ignatius was de bisschop van Antiochië die zeven brieven schreef op weg naar zijn dood in Rome. Begin tweede eeuw, volgens de traditie onder keizer Trajanus, voerden soldaten hem vanuit Syrië weg om door wilde beesten te worden gedood. Onderweg schreef hij aan zes kerken en aan Polycarpus van Smyrna, en die brieven bevatten bijna alles wat we over hem weten.

Hij wist wat hem aan het einde van de weg te wachten stond en vroeg de christenen in Rome om het niet tegen te houden. “Ik ben het graan van God,” zei hij tegen hen, “en laat mij gemalen worden door de tanden van de wilde beesten, opdat ik gevonden word als het zuivere brood van Christus.” Een gevangene, geketend aan soldaten die hij tien luipaarden noemde, zag zichzelf als graan op weg om brood te worden. De kerken verzamelden zijn brieven snel, en wij lezen ze nog steeds.

Antiochië was een van de drie grote steden van het Romeinse Rijk, samen met Rome en Alexandrië, en het ligt in het huidige Turkije. Barnabas bracht Saulus naar de stad, en “ze kwamen een heel jaar samen met de gemeente en onderwezen een grote menigte. En in Antiochië werden de discipelen voor het eerst christenen genoemd” (Handelingen 11:26).

Volgens de datering van paus Benedictus XVI leidde hij de kerk daar van 70 tot 107. De oude schrijvers tellen hem verschillend, en de enige vraag tussen hen is of Petrus als de eerste bisschop van de stad telt. Voor Eusebius, de vierde-eeuwse historicus, was hij “de tweede bisschop van Antiochië, nadat Evodius de eerste was geweest,” en in een ander hoofdstuk “tweede in opvolging van Petrus.” Voor Hiëronymus was hij “derde bisschop van de kerk van Antiochië na Petrus de apostel.”

Over zijn vroege leven zegt Vatican News simpelweg: “We weten weinig.” De traditie houdt vast dat hij een bekeerling was. Hij was een vriend van Polycarpus, de bisschop van Smyrna, en Vatican News merkt op dat Polycarpus “een discipel van de heilige Johannes was, dus het is mogelijk dat Ignatius ook de geliefde discipel kende.” De Orthodoxe Kerk in Amerika stelt het ronduit: Ignatius was een discipel van de apostel Johannes, “net als de heilige Polycarpus.”

Elk van zijn brieven opent met dezelfde naam. In de oude Roberts–Donaldson-vertaling staat: “Ignatius, die ook Theophorus wordt genoemd.” De Griekse naam betekent “Goddrager”, en Vatican News zegt dat “hij zichzelf graag Theophoros noemde.”

De Orthodoxe Kerk geeft twee redenen voor de naam. Hij werd Goddrager genoemd “omdat hij God in zijn hart droeg en onophoudelijk tot Hem bad”, en ook “omdat hij in de armen van Christus werd gehouden.” Die tweede reden berust op een traditie dat Ignatius het kind in het Evangelie van Matteüs was dat Jezus als voorbeeld gebruikte: “Hij riep een kind bij zich, zette het in hun midden en zei: ‘Voorwaar, Ik zeg u, als u niet verandert en wordt als de kinderen, zult u het koninkrijk der hemelen beslist niet binnengaan’” (Matteüs 18:2–3). Het Evangelie noemt het kind niet bij naam. De Katholieke Encyclopedie van 1910 dacht dat de vroege schrijvers die in het verhaal geloofden dit deden “blijkbaar zonder goede reden”, en het kan het beste als een traditie worden beschouwd.

Zijn brieven zeggen nooit waar hij van werd beschuldigd. Eusebius geeft door wat er werd gerapporteerd: “Het bericht gaat dat hij vanuit Syrië naar Rome werd gestuurd en voedsel voor wilde beesten werd vanwege zijn getuigenis voor Christus.” Een later verslag van zijn martelaarschap, dat de Katholieke Encyclopedie omschrijft als “sterk geïnterpoleerd”, voegt eraan toe dat Trajanus hem persoonlijk veroordeelde terwijl hij door Antiochië trok. Het orthodoxe levensverhaal vertelt hetzelfde verhaal en dateert dat bezoek op 107.

Ignatius noemt zichzelf “de bisschop van Syrië” en zegt dat God hem waardig heeft bevonden “om van het oosten naar het westen te worden gehaald.” Hij beschrijft zijn bewakers als volgt:

“Van Syrië tot aan Rome vecht ik met beesten, zowel te land als ter zee, zowel bij nacht als bij dag, gebonden aan tien luipaarden, ik bedoel een bende soldaten, die zich, zelfs wanneer ze weldaden ontvangen, alleen maar slechter gedragen.”

De soldaten namen hem waarschijnlijk over land door Klein-Azië mee. Ze stopten in Smyrna, waar Polycarpus bisschop was. Daar stuurden de kerken van Efeze, Magnesia en Tralles mensen om hem te ontmoeten, en Eusebius noemt hun bisschoppen: Onesimus, Damas en Polybius. Vanuit Smyrna trokken de bewakers verder naar Troas, en daar vertrokken ze in haast. Ignatius vertelde Polycarpus dat hij niet aan elke kerk kon schrijven “omdat ik plotseling vanuit Troas naar Neapolis moet varen.” Vanaf Neapolis liep de weg door Filippi, waar christenen hem zagen passeren. Polycarpus herinnerde hen er later aan welk geduld ze hadden gezien “in het geval van de gezegende Ignatius, en Zosimus, en Rufus.”

Eusebius somt de zeven op, en de brieven zelf vermelden waar ze zijn geschreven.

1. Aan de Efeziërs, uit Smyrna. De langste van de zeven.
2. Aan de Magnesiërs, uit Smyrna.
3. Aan de Tralliërs, uit Smyrna.
4. Aan de Romeinen, uit Smyrna, gedateerd “de drieëntwintigste dag van augustus.” Het vraagt de kerk in Rome om niet te proberen hem te redden.
5. Aan de Filadelfiërs, uit Troas.
6. Aan de Smyrnaeërs, de kerk die hij net had verlaten, uit Troas.
7. Aan Polycarpus, uit Troas, de enige brief aan één persoon. Hij draagt de zorg voor de kerk in Antiochië over aan zijn vriend.

De brieven werden snel verzameld. Polycarpus schreef in zijn antwoord aan de Filippenzen: “De brieven van Ignatius die door hem aan ons zijn geschreven, en al de rest [van zijn brieven] die wij bij ons hebben, hebben wij naar u gestuurd, zoals u verzocht.” Irenaeus van Lyon citeert in zijn boek Tegen de ketterijen, een regel uit de brief aan de Romeinen zonder de schrijver ervan te noemen.

De meeste geleerden accepteren de zeven, maar ze bereikten ons verstrikt met vervalsingen, en de namen die geleerden aan de verschillende vormen van de tekst geven, zijn gemakkelijk te verwarren. Er zijn vier dingen om te onderscheiden.

• De tekst van zeven brieven, die geleerden de middelste recensie noemen. De zeven brieven in een kortere, vroegere Griekse vorm, dicht bij de tekst die Eusebius citeerde. De citaten op deze pagina zijn daaruit afkomstig. William Schoedel zegt in de Anchor Bible Dictionary, dat de authenticiteit ervan “algemeen wordt aanvaard,” maar hij voegt eraan toe dat “bijna alle verzamelingen brieven van de middelste recensie in de manuscripten ook enkele of alle onechte brieven bevatten.” Oudere vertalingen zoals Roberts–Donaldson noemen het de “kortere versie.”
• De lange recensie. Dezelfde zeven brieven, uitgebreid met latere toevoegingen, plus zes vervalste brieven, waaronder brieven aan de Tarsiërs, de Filippenzen, de Antiochiërs en een diaken genaamd Hero, en een briefwisseling met een Maria van Cassobola. Schoedel zegt dat het “meestal wordt beschouwd als een 4e-eeuwse” revisie.
• Drie Latijnse brieven. Twee brieven van “Ignatius” aan de apostel Johannes en één aan de Maagd Maria, met een antwoord van haar, zijn alleen in het Latijn bewaard gebleven. De Catholic Encyclopedia dateert ze op “niet verder terug dan de twaalfde eeuw.”
• De Syrische verkorting. Een Syrische tekst van slechts drie brieven (Efeziërs, Romeinen en Polycarpus), elk ingekort tot minder dan de helft van de lengte, die Cureton in 1845 publiceerde en waarvan hij beweerde dat het het origineel was. Het wordt vaak de korte recensie genoemd, maar het is een andere tekst dan de middelste recensie van zeven brieven. Schoedel zegt dat het “blijkt helemaal geen recensie te zijn, maar slechts een verkorting.”

Tijdens de Reformatie was de lange recensie de vorm die de meeste lezers kenden. Johannes Calvijn schreef: “Niets kan misselijker zijn dan de absurditeiten die onder de naam Ignatius zijn gepubliceerd.” De protestantse historicus Philip Schaff wees er later op dat Calvijn “alleen de onechte en waardeloze langere recensie kende,” terwijl de Catholic Encyclopedia van 1910 stelde dat de brieven “zijn eigen eigenaardige opvattingen over kerkelijk bestuur” in diskrediet brachten.

Aartsbisschop Ussher vond een Latijnse versie van de tekst met zeven brieven in Engelse bibliotheken en publiceerde deze in 1644, en in 1646 publiceerde Isaac Voss het grootste deel van het Grieks. Dat loste de zaak niet op. Calvinistische schrijvers, zegt Schaff “in het belang van het presbyterianisme of anti-prelatisme,” voerden aan dat zelfs de zeven vervalst waren: Salmasius in 1645, Blondel in 1646 en Daillé (Dallaeus) in 1666. Daillé “stelde de authenticiteit van alle zeven brieven ter discussie,” en de anglicaanse geleerde Pearson antwoordde hem in 1672. Nog in 1910 schreef de Catholic Encyclopedia dat “presbyterianen, in de regel,” alles onder de naam van Ignatius verwierpen. In de negentiende eeuw maakten Zahn, die Schaff een “orthodoxe lutheraan” noemt, en J. B. Lightfoot de zaak die de meeste geleerden overtuigde.

Niet iedereen is het ermee eens. Schoedel merkt op dat sommigen de brieven nog steeds in twijfel trekken, “met name” Joly, in 1979.

Ignatius vreesde dat vrienden in Rome hun invloed zouden gebruiken om hem vrij te krijgen. “Ik ben bang voor uw liefde,” schreef hij, “dat het mij schade zou berokkenen.” Hij vroeg hen in plaats daarvan om het vonnis te laten staan, en hij greep naar een beeld van brood:

“Ik ben het graan van God, en laat mij gemalen worden door de tanden van de wilde beesten, opdat ik gevonden word als het zuivere brood van Christus.”

Hij beschouwde zichzelf niet als een apostel. “Ik geef u geen bevelen, zoals Petrus en Paulus,” schreef hij. “Zij waren apostelen; ik ben slechts een veroordeelde: zij waren vrij, terwijl ik, zelfs tot nu toe, een dienaar ben. Maar wanneer ik lijd, zal ik de vrijgelatene van Jezus zijn, en zal ik opstaan, in Hem bevrijd.” De reden die hij gaf was Christus zelf: “Hem zoek ik, die voor ons stierf: naar Hem verlang ik, die voor ons is opgestaan.”

Hij vroeg Rome ook om een taak op zich te nemen die hij zelf niet meer kon vervullen: “Gedenk in uw gebeden de Kerk in Syrië, die nu God als herder heeft in plaats van mij.”

De bisschop, de presbyters en de diakens

In de zes brieven die aan Klein-Azië zijn geschreven, heeft elke kerk er één Bisschop, met presbyters (oudsten) en diakens die hem bijstaan. Hij vertelt de Magnesiërs om in harmonie te handelen “terwijl uw bisschop voorzit in de plaats van God, en uw presbyters in de plaats van de vergadering van de apostelen, samen met uw diakens.” Aan de Smyrnaeërs schrijft hij: “Laat niemand iets doen dat met de Kerk te maken heeft zonder de bisschop.” Aan de Efeziërs biedt hij het beeld van een muzikant: hun presbyterium “is even nauwkeurig afgestemd op de bisschop als de snaren op de harp.” De brief aan de Romeinen is anders. Deze prijst de Romeinse kerk, maar, zoals Schaff opmerkte, “de Romeinse bisschop wordt niet eens genoemd.”

De Eucharistie, “het medicijn van onsterfelijkheid”

Ignatius vraagt de Efeziërs om in eenheid samen te komen, “door één en hetzelfde brood te breken, dat het medicijn van onsterfelijkheid is, en het tegengif om te voorkomen dat we sterven, maar [dat veroorzaakt] dat we voor eeuwig zouden leven in Jezus Christus.” Hij schrijft over leraren die wegbleven van de Eucharistie “omdat zij niet belijden dat de Eucharistie het vlees is van onze Heiland Jezus Christus, dat voor onze zonden heeft geleden, en dat de Vader in Zijn goedheid weer heeft opgewekt.”

De eerste “katholieke kerk”

De brief aan de Smyrnaeërs, hoofdstuk 8, bevat het vroegst overgeleverde gebruik van het woord “katholiek” voor de kerk. Paus Benedictus XVI noemde Ignatius “de eerste persoon in de christelijke literatuur die het bijvoeglijk naamwoord ‘katholiek’ of ‘universeel’ aan de Kerk toeschreef.” Het Griekse woord, katholikos, betekent universeel. Roberts en Donaldson vertalen de zin als: “waar Jezus Christus ook is, daar is de Katholieke Kerk.” Lightfoot vertaalt dezelfde woorden als: “waar Jezus ook mag zijn, daar is de universele Kerk.”

De zin staat in de instructies van Ignatius over het samenkomen met de bisschop, en de kerken lezen deze op hun eigen manier. De Katholieke Kerk gebruikt het woord als haar naam en leert, in de bewoordingen van het Tweede Vaticaans Concilie, dat de ene kerk van de geloofsbelijdenis “subsisteert in de Katholieke Kerk.” De Orthodoxe Kerk begrijpt zichzelf, in de woorden van de Katholiek-Orthodoxe commissie van 2007, “als de ene, heilige, katholieke en apostolische Kerk.” De Orthodoxe Kerk in Amerika legt “katholiek” uit als “vol, compleet, heel, waaraan niets ontbreekt,” “een definitie van kwaliteit in plaats van kwantiteit,” zodat elke lokale kerk, met haar bisschop, geloof en sacramenten, katholiek is, “zoals elke Orthodoxe kerk vandaag de dag is.” Schaff, de protestantse historicus, las de passage als “de eerste keer dat de term ‘katholiek’ op de kerk wordt toegepast, en dat het episcopaat tot een voorwaarde voor katholiciteit wordt gemaakt.”

Tegen degenen die zeiden dat Christus slechts leek te lijden

De dwaling waartegen Ignatius het hardst vocht was het docetisme, de leer dat Christus slechts leek een lichaam te hebben en te lijden. Ignatius antwoordde met zijn eigen ketenen: “Maar als, zoals sommigen die zonder God zijn, dat wil zeggen de ongelovigen, zeggen dat Hij slechts leek te lijden (terwijl zij zelf slechts lijken te bestaan), waarom ben ik dan in boeien?” Aan de Smyrnaeërs houdt hij vol dat Jezus “werkelijk uit een maagd geboren was,” “werkelijk, onder Pontius Pilatus en Herodes de tetrarch, voor ons in Zijn vlees [aan het kruis] genageld was,” en “werkelijk Zichzelf opgewekt heeft.”

Geen enkele brief maakt melding van zijn dood. De brieven eindigen onderweg, en Polycarpus, die kort daarna schreef, vroeg de Filippenzen nog steeds om “nadere zekere informatie” over “Ignatius zelf, en degenen die bij hem waren.” Irenaeus citeert de tarwe-regel van “een zekere man van ons” die “vanwege zijn getuigenis met betrekking tot God tot de wilde beesten werd veroordeeld,” zonder hem bij naam te noemen. Het is Eusebius die die woorden met Ignatius verbindt, en hij meldt dat Ignatius “voedsel voor wilde beesten werd.” Hiëronymus, die op Eusebius voortbouwde, voegt eraan toe dat “hij werd gedood in het elfde jaar van Trajanus,” wat ongeveer 108 is, en dat zijn stoffelijk overschot in Antiochië “buiten de Daphnitische poort” lag. Paus Benedictus XVI plaatste het martelaarschap in 107, in het Flavisch Amfitheater. Het Orthodoxe levensverhaal zegt dat hij op 20 december de arena in werd geleid.

Het jaar is niet zeker. Vatican News plaatst de brieven “ergens tussen de jaren 107 en 110 na Chr.,” en de kalender van de Church of England geeft “ca. 107.” De kalender van de Episcopal Church geeft “ca. 115.” Schoedel schrijft dat “een datum in de tweede helft van de regering van Trajanus of iets later lijkt te passen bij het beeld van de omstandigheden die in de brieven worden weerspiegeld.” Trajanus regeerde van 98 tot 117. Timothy Barnes, die accepteert dat Ignatius de brieven schreef, betoogde in 2008 dat Ignatius de geschriften van een gnostische leraar, Ptolemaeus, kende en dat de brieven daarom “waarschijnlijk in de jaren 140 waren geschreven,” decennia na Trajanus. Het traditionele antwoord is dat Ignatius in Rome onder Trajanus stierf, rond 107 tot 110; sommige geleerden plaatsen zijn dood later.

Zijn relieken werden teruggebracht naar Antiochië. De Orthodoxe Kerk in Amerika zegt dat ze in 637 naar Rome werden verplaatst en in de kerk van San Clemente werden geplaatst.

Westerse kerken vieren zijn feestdag op 17 oktober. Vatican News geeft de katholieke datum: “Zijn feestdag is 17 oktober.” De Church of England vermeldt “Ignatius, bisschop van Antiochië, martelaar” op die dag, de Episcopal Church “Ignatius van Antiochië, bisschop en martelaar,” en de Lutheran Church–Missouri Synod “Ignatius van Antiochië, pastoor en martelaar.” De datum is verschoven: de Catholic Encyclopedia van 1910 geeft de feestdag als 1 februari.

De Orthodoxe Kerk houdt 20 december aan, de dag die haar traditie geeft voor zijn dood, en eert hem als “Hiëromartelaar Ignatius de Goddrager.” Ze houdt een tweede dag, 29 januari, aan voor de terugkeer van zijn relieken naar Antiochië.

Katholieke, Orthodoxe en vele protestantse kerken vieren zijn dag, en allen delen het geloof dat hij verdedigde tegen het docetisme: dat Jezus Christus werkelijk geboren was, werkelijk leed en werkelijk opstond. Ze lezen zijn woorden over bisschoppen, Rome en de Eucharistie op verschillende manieren. Katholieken en Orthodoxen zijn het grotendeels met elkaar eens over de bisschop en de Eucharistie; de vraag tussen hen is Rome. Het bredere verschil over bisschoppen en de Eucharistie ligt tussen hen en veel protestanten.

Katholieken en Orthodoxen samen. In 2007 citeerde de officiële Katholiek-Orthodoxe theologische commissie, bijeengekomen in Ravenna, Ignatius voor de plaats van de bisschop in de lokale kerk: de presbyters zijn “de raad van de bisschop,” zodat “alles in overleg wordt gedaan.” Beide partijen waren het erover eens dat Rome, “de Kerk die ‘voorzit in liefde’ volgens de uitdrukking van de H. Ignatius van Antiochië,” de eerste plaats in de orde van de kerken bekleedde, en dat haar bisschop de eerste was onder de patriarchen. “Zij zijn het echter oneens over de interpretatie van het historisch bewijsmateriaal uit dit tijdperk met betrekking tot de voorrechten van de bisschop van Rome.” Een Noord-Amerikaans Orthodox-Katholiek overleg, dat in 2009 op dat document antwoordde, schreef dat “de bisschop in de eerste plaats een eucharistisch persoon is,” en vroeg hoe “het beeld dat ons door de H. Ignatius van Antiochië is gegeven” past bij een bisdom dat “vandaag de dag honderden lokale eucharistische gemeenschappen kan omvatten.”

Katholieken lezen de brieven ook als een vroeg getuigenis van de plaats van Rome. Benedictus XVI noemde Ignatius “de ‘Doctor van de Eenheid’” en schreef dat, in dienst van de eenheid, “de christelijke gemeenschap van Rome een soort primaat van liefde uitoefende,” wijzend op de groet aan een kerk die “voorzit in liefde.” De Catechismus van de Katholieke Kerk citeert Ignatius over de Eucharistie: “het medicijn van onsterfelijkheid, het tegengif voor de dood.” De katholieke leer zelf is uiteengezet in het decreet van het Concilie van Trente over de Eucharistie.

De Orthodoxen eren hem als de Goddrager, een discipel van Johannes en een bisschop van de Kerk van Antiochië. De Orthodoxe leer houdt het patroon aan van één bisschop aan het hoofd van elke lokale kerk, en geeft geen enkele bisschop rang boven de anderen: “Elk van de bisschoppen heeft precies dezelfde dienst te verrichten.” De Eucharistie, zo leert de Orthodoxe Kerk in Amerika, “wordt strikt begrepen als de werkelijke aanwezigheid van Christus, Zijn ware Lichaam en Bloed mystiek aanwezig in het brood en de wijn.” De Orthodoxe traditie herinnert zich Ignatius ook als de bron van antifonaal zingen, waarbij twee koren elkaar antwoorden: “Aan hem wordt de praktijk van antifonaal zingen (door twee koren) tijdens kerkdiensten toegeschreven.”

Protestanten lezen hem op meer dan één manier. Anglicanen en Lutheranen vieren zijn dag; de Anglicaanse kalenders noemen hem bisschop, en de Missouri Synod noemt hem pastoor. “Episcopaliërs bewonderen hem om zijn pleidooi voor het episcopaat,” schreef Schaff, maar Schaff, die doceerde aan het Duits-gereformeerde seminarie in Mercersburg, Pennsylvania, hield vol dat de bisschop van Ignatius een enkele gemeente leidt en dat “het Ignatiaanse episcopaat, kortom, congregationeel is, niet diocesaan; een nieuwe en groeiende instelling, geen vastgesteld beleid van apostolische oorsprong.” Hij vond “geen spoor van een primaat” onder de bisschoppen. Over de Eucharistie gaf Schaff toe dat de taal van Ignatius “ongetwijfeld geloof in de werkelijke aanwezigheid inhoudt,” maar noemde het “eerder een uitdrukking van verheven gevoel dan een logische definitie.” Sommige calvinistische schrijvers betoogden dat zelfs de zeven brieven vervalst waren, maar sinds de negentiende eeuw behoren tot de belangrijkste verdedigers van de brieven geleerden die de Catholic Encyclopedia “vooraanstaande niet-katholieke critici” noemde: Zahn, Lightfoot en Harnack.

De brieven zijn kort en elk kan in één zitting worden gelezen. Daarin vraagt Ignatius de kerken om “samen te komen om God te danken” en de kerk in Syrië te gedenken, en hij zegt tegen Polycarpus om “standvastig te zijn, zoals een aambeeld dat geslagen wordt.” De traditie zegt dat hij Rome en de beesten bereikte, zoals hij had gevraagd. De kerken aan wie hij schreef, bleven één en hetzelfde brood breken, en dat doen wij ook, waar Jezus Christus ook is.

• Hoe het christendom het Romeinse Rijk veranderde
• Katholiek, protestants en orthodox: een vergelijkende gids
• Staat in de Bijbel hoe de apostelen stierven?
• De grote wolk van getuigen in Hebreeën 12:1