Wat de Church of England is: een gebedenboek en een man die ervoor brandde

Iemand sprak woorden over ons uit voordat we ze konden begrijpen, en iemand zal weer woorden over ons uitspreken wanneer we niet langer kunnen horen.

In Engeland komen die woorden al vierenhalve eeuw grotendeels uit één boek. As tot as, stof tot stof. Tot de dood ons scheidt. Wij hebben nagelaten wat wij hadden moeten doen. Velen van ons die zichzelf niet religieus zouden noemen, hebben gehuild bij die zinnen, zonder te weten wie ze had geschreven.

Hij heette Thomas Cranmer en de kerk die hem voortbracht, begon in een echtscheidingsrechtbank.

Hendrik VIII wilde zijn huwelijk nietig laten verklaren. Rome zei nee. In 1534 verklaarde het parlement de koning tot het opperste hoofd van de kerk in Engeland, en een band die negenhonderd jaar had standgehouden, werd bij wet verbroken om een huiselijke kwestie te regelen.

Anglicanen hebben nooit kunnen doen alsof het anders was, en de eerlijken onder hen proberen dat ook niet. Wat daarna kwam, was nog geen reformatie. Hendrik stierf nadat hij de kloosters had ontbonden en de mis had behouden. De theologie kwam na hem, onder een kind-koning, en ze kwam grotendeels in de vorm van proza.

Cranmer vertaalde het dagelijks gebed van de kerk in het Engels, zodat een landarbeider het kon volgen. Het Book of Common Prayer van 1549, herzien in 1552, deed wat geen enkel concilie had bereikt: het gaf de psalmen en de gebeden aan mensen die hun hele leven in het Latijn hadden gestaan en de ceremonie wel begrepen, maar de zinnen niet.

Toen kwam Maria op de troon, keerde het land terug naar Rome en werd Cranmer veroordeeld. Hij herriep zijn woorden. Hij tekende meer dan eens om in leven te blijven, maar het mocht niet baten.

Op de ochtend dat ze hem in 1556 in Oxford verbrandden, trok hij elke handtekening in, en toen het vuur werd aangestoken, stak hij zijn rechterhand er als eerste in, zeggende dat de hand die gezondigd had, als eerste moest lijden.

We moeten dat niet gladstrijken tot een ansichtkaart van een martelaar. Hij was bang. Hij gaf toe. Hij vond zijn moed op het laatste uur dat hem restte, het uur waarop de meesten van ons hopen die van hen te vinden.

Elizabeth erfde een land dat uitgeput was door het feit dat het moest geloven wat degene die op de troon zat, dicteerde. Haar schikking van 1559 maakte haar tot Opperste Gouverneur in plaats van hoofd — een kleiner woord, zorgvuldig gekozen — behield de bisschoppen, de kathedralen en het gebedenboek, en weigerde te nauwkeurig te onderzoeken wat iemand in privékring dacht.

Dat is de via media, de middenweg: katholiek in haar orde, hervormd in haar leer, bewust stil waar stilte mensen naast elkaar liet knielen. Critici noemen het al vierhonderd jaar een compromis. Het is ook een antwoord op een gebed, en een heel oud gebed — op de laatste avond, toen alles al misging, vroeg Jezus aan zijn Vader dat zij allen één zouden zijn.

Niemand is daarin geslaagd. Elizabeths versie was tenminste een ruimte waar de discussie kon voortduren zonder dat iemand erin werd verbrand, wat meer was dan de voorgaande vijfentwintig jaar hadden geboden.

Er is geen hoofdkwartier. De Anglicaanse Gemeenschap is een familie van zelfbesturende provincies in zo'n honderdvijfenzestig landen, met ongeveer vijfentachtig miljoen mensen, die de aartsbisschop van Canterbury erkennen als eerste onder gelijken en die de vorm van een gebedenboek delen in plaats van een gemeenschappelijk recht.

En het centrum is verschoven. De grootste provincies zijn nu Nigeriaans en Oegandees, niet Engels; een zondag in Kampala zou de meeste Engelse parochies verbazen, die klein en oud zijn en met enige kosten worden verwarmd. In Amerika heet de provincie de Episcopale Kerk, omdat na de Revolutie niemand meer trouw zou zweren aan een Engelse koning.

De familie ruziet, en niet beleefd. Engeland wijdde zijn eerste vrouwelijke priesters in 1994 en zijn eerste vrouwelijke bisschop in 2015; sommige provincies gingen eerder, andere zullen helemaal niet gaan, en de meningsverschillen over seksualiteit hebben de Gemeenschap dichter bij een breuk gebracht dan ooit sinds Hendrik. Iets anders beweren zou voor niemand vriendelijk zijn.

Is de Kerk van Engeland katholiek of protestants?

Beide, met opzet, en de weigering om te kiezen is het hele karakter ervan. Ze behield de historische bisschoppen, de geloofsbelijdenissen en de sacramenten, en accepteerde de claims van de Reformatie over de Schrift en redding. De Dertig-negen Artikelen van 1571 vormen haar leerstellige verklaring, en ze lezen als een protestants document geschreven door mensen die niet van plan waren hun kathedralen op te geven.

Wie leidt de Kerk van Engeland?

De vorst is Opperste Gouverneur, wat eerder een constitutionele dan een spirituele rol is. De aartsbisschop van Canterbury is de senior bisschop en het middelpunt van eenheid voor anglicanen wereldwijd, zonder autoriteit over andere provincies. Leer en praktijk worden bepaald door de Algemene Synode, waar bisschoppen, geestelijken en leken allemaal stemmen.

Wat is het verschil tussen anglicaans en episcopaals?

Geen die de woorden waard is. Episcopaals is hoe anglicanen worden genoemd in de Verenigde Staten en in Schotland. Het betekent een kerk die wordt bestuurd door bisschoppen, van het Griekse episkopos, een opziener — het woord dat Paulus gebruikt voor de mannen die hij achterliet om de leiding te nemen over jonge kerken.

Waar komt het woord anglicaans vandaan?

Van het Latijnse ecclesia anglicana, de Engelse kerk, die al in de Magna Carta uit 1215 staat — drie eeuwen voor de breuk met Rome. De naam is ouder dan de scheiding die het nu markeert.

Een kerk die begon in de huwelijksproblemen van een koning is een ongemakkelijk erfgoed, en geen enkele hoeveelheid navertellen verbetert het begin ervan.

Maar er raakte iets los van de politiek die het creëerde. Elke ochtend en elke avond, in parochies met negen mensen en kathedralen met negenhonderd, worden de psalmen achter elkaar gelezen, worden er gebeden uitgesproken voor de zieken, de stervenden en de regering, en worden dezelfde woorden uitgesproken over brood en wijn.

Cranmer schreef ze voor een land dat zich voorbereidde om hem te doden. Ze werden vanmorgen ergens uitgesproken door iemand die nog nooit van hem had gehoord, over iemand die ze net zo hard nodig had als wij ze zullen nodig hebben.

• Anglicanen versus katholieken: wat is het verschil?
• Protestants versus anglicaans: hebben ze verschillende overtuigingen?
• Anglicaanse versus katholieke overtuigingen
• Lutherse versus anglicaanse overtuigingen
• Anglicaanse versus methodistische overtuigingen