Wat betekent stof in de Bijbel? Sterfelijkheid, rouw en hoop

In de Bijbel is stof allereerst waaruit wij gemaakt zijn. “De HEERE God vormde de mens uit het stof van de aardbodem” (Genesis 2:7), en na de zondeval zei Hij tegen Adam: “stof zijt gij en tot stof zult gij wederkeren” (Genesis 3:19). Stof staat dus voor onze broosheid en dood, verdriet en berouw, en de doden die God zal opwekken.

Dat klinkt als een hard woord, en dat is het ook. Maar de tederste regel in de Bijbel over stof vertelt ons hoe God ernaar kijkt. “Gelijk een vader zich ontfermt over zijn kinderen, ontfermt de HEERE zich over wie Hem vrezen. Want Hij weet wat wij gevormd zijn; Hij gedenkt dat wij stof zijn” (Psalm 103:13–14). Elke Aswoensdag horen veel christenen de woorden “Gedenk dat gij stof zijt.” Ons wordt gevraagd te gedenken wat God nooit is vergeten, en God gedenkt het met ontferming.

Het betekent dat het lichaam dat God uit de grond vormde, terugkeert naar de grond wanneer we sterven. De uitdrukking “stof tot stof” staat niet woordelijk in de Bijbel, maar de betekenis komt rechtstreeks uit Genesis 3:19: “want daaruit zijt gij genomen: want stof zijt gij en tot stof zult gij wederkeren.” De Prediker in het boek Prediker zegt het opnieuw: “allen zijn uit het stof, en allen keren weder tot het stof” (Prediker 3:20), en voegt de andere helft toe: “En het stof wederkeert tot de aarde, zoals het geweest is, en de geest wederkeert tot God, Die hem gegeven heeft” (Prediker 12:7).

De Statenvertaling gebruikt het woord “stof” 108 keer, in 102 verzen. Andere vertalingen verwoorden sommige van die verzen anders, waardoor hun aantallen enigszins verschillen.

Genesis 2:7 houdt beide helften samen. God vormde de mens uit stof, “en blies de levensadem in zijn neusgaten; en de mens werd tot een levende ziel.” Wij zijn stof met Gods adem erin. De psalmist ziet hetzelfde in elk schepsel: “ontneemt Gij hun de adem, zij sterven en keren weder tot hun stof. Zendt Gij Uw Geest uit, zij worden geschapen” (Psalm 104:29–30). In het Hebreeuws klinken de mens, Adam, en de grond waaruit hij genomen is, adamah, hetzelfde en komen ze uit dezelfde stam. Het woord voor het stof zelf is ‘aphar.

Stof is in de Bijbel ook het beeld voor een aantal dat niemand kan tellen. God beloofde aan Abraham: “Ik zal uw zaad maken als het stof der aarde; zodat, indien iemand het stof der aarde kan tellen, zo zal ook uw zaad geteld worden” (Genesis 13:16). Hetzelfde stof dat onze kleinheid benoemt, benoemt de omvang van Gods belofte.

Nee. De woorden komen uit de begrafenisliturgie van het Book of Common Prayer van de Kerk van Engeland uit 1662. Terwijl aarde op het lichaam wordt geworpen, zegt de priester: “wij vertrouwen daarom zijn lichaam aan de grond toe; aarde tot aarde, as tot as, stof tot stof; in de zekere en vaste hoop op de opstanding tot het eeuwige leven, door onze Heer Jezus Christus.” De regel rust op Genesis 3:19 en loopt rechtstreeks door naar de hoop op de opstanding. Andere gebeden voor hetzelfde uur bij het graf zijn verzameld in Gebeden voor een begrafenis.

Kerken die Aswoensdag vieren, geven deze woorden mee wanneer de as wordt opgelegd, waaronder de Katholieke Kerk, de Episcopale Kerk en de Verenigde Methodistische Kerk. In het katholieke Romeins Missaal staan twee formules, en de priester zegt een van beide: “Bekeer u en geloof het Evangelie” of “Gedenk dat gij stof zijt, en tot stof zult gij wederkeren.” Het Episcopale Book of Common Prayer van 1979 geeft eerst dit gebed over de as:

Almachtige God, U hebt ons geschapen uit het stof der aarde: Geef dat deze as voor ons een teken mag zijn van onze sterfelijkheid en boetvaardigheid, opdat wij mogen gedenken dat het enkel door Uw genadige gave is dat wij het eeuwige leven ontvangen; door Jezus Christus onze Heiland. Amen.

Het Book of Common Prayer (1979), Aswoensdag

Vervolgens wordt de as opgelegd met de woorden: “Gedenk dat gij stof zijt en tot stof zult wederkeren.” Het United Methodist Book of Worship gebruikt hetzelfde gebed en dezelfde woorden, of: “Bekeer u en geloof het evangelie.” De dienst maakt het doel van de dag duidelijk: “wij worden geconfronteerd met onze eigen sterfelijkheid en belijden onze zonde voor God.”

Dezelfde methodistische dienst leest uit Joël en Jezus. Joël roept op: “scheurt uw hart en niet uw klederen, en bekeert u tot de HEERE, uw God, want Hij is genadig en barmhartig” (Joël 2:13). Jezus zegt dat wanneer wij vasten, wij “uw hoofd zalven en uw gezicht wassen” (Mattheüs 6:17), zodat alleen de Vader het ziet. De as is een belijdenis die met het lichaam wordt gedaan, en het hart hoort daarbij.

De orthodoxe kerken kennen geen Aswoensdag, dus gebruiken zij deze woorden niet om de vastentijd te openen. “In de Orthodoxe Kerk begint de Grote Vasten op een maandag genaamd Schone Maandag, in plaats van op Aswoensdag”, legt het Grieks-orthodox aartsbisdom van Amerika uit. De Orthodoxe Kerk in Amerika beschrijft het seizoen als “een tijd van vreugde en zuivering”, en de eerste hymnen nodigen de gelovigen uit om “de vastentijd met verheugenis te beginnen.”

Om te rouwen en nederig voor God te verschijnen. Toen Israël werd verslagen bij Ai, “scheurde Jozua zijn klederen en viel op zijn gezicht op de aarde voor de ark van de HEERE, tot de avond toe, hij en de oudsten van Israël, en zij wierpen stof op hun hoofd” (Jozua 7:6). Toen de drie vrienden van Job hem voor het eerst in zijn ellende zagen, weenden zij, scheurden hun mantels “en strooiden stof op hun hoofd naar de hemel” (Job 2:12). In Openbaring werpen de schippers en zeelieden die toekijken hoe Babylon brandt “stof op hun hoofd” (Openbaring 18:19).

Stof is ook de houding van nederigheid voor God. Abraham, pleitend voor Sodom, zegt: “Ik heb het op mij genomen tot de Heere te spreken, hoewel ik stof en as ben” (Genesis 18:27). Job, nadat God hem uit de stormwind heeft geantwoord, zegt: “Daarom verfoei ik mijzelf en heb ik berouw in stof en as” (Job 42:6). Klaagliederen geeft de vreemdste en meest hoopvolle regel van allemaal: “Hij legt zijn mond in het stof; misschien is er hoop” (Klaagliederen 3:29). Zelfs daar, met het gezicht in het stof, kan hoop beginnen.

Omdat sommige steden niet naar hen wilden luisteren, gaf hij hun een teken om te maken bij hun vertrek. “En wie u niet zal ontvangen en uw woorden niet zal horen, schud het stof van uw voeten als u uit dat huis of die stad vertrekt” (Mattheüs 10:14). In Marcus voegt hij de reden toe: “tot een getuigenis tegen hen” (Marcus 6:11). De discipelen mochten zelfs het stof van die plaats niet met zich meedragen. Het oordeel behoorde aan God.

Paulus en Barnabas deden dit in Antiochië in Pisidië toen zij uit de stad werden verdreven: “zij schudden het stof van hun voeten tegen hen af en kwamen in Ikonium” (Handelingen 13:51). Lucas voegt er direct aan toe dat “de discipelen vervuld waren met blijdschap en met de Heilige Geest” (Handelingen 13:52). Afwijzing had niet het laatste woord.

Hij verheft de mensen die de wereld heeft neergeworpen en plaatst hen tussen vorsten. Hanna zong het toen zij Samuel, de zoon waarvoor zij had gebeden, aan de HEERE gaf: “Hij verheft de arme uit het stof en tilt de behoeftige uit het ashoop, om hen bij vorsten te doen zitten en hen de troon van heerlijkheid te doen beërven” (1 Samuël 2:8). Psalm 113 zingt het opnieuw: “Hij verheft de arme uit het stof en tilt de behoeftige uit het ashoop; opdat Hij hem doet zitten bij vorsten” (Psalm 113:7–8).

Dit is de weg van de Bijbel van stof naar heerlijkheid. Het stof is echt, en de troon ook. Daartussen staat de God die zich bukt om op te tillen.

Het Evangelie van Johannes toont Jezus op de grond in twee scènes. Toen de schriftgeleerden en Farizeeën hem een vrouw brachten die op overspel was betrapt, “boog Jezus zich voorover en schreef met zijn vinger op de grond, alsof hij hen niet hoorde” (Johannes 8:6). Johannes vertelt ons niet wat hij schreef. Toen zei Jezus: “Wie van u zonder zonde is, laat die als eerste een steen naar haar werpen” (Johannes 8:7). Voor de man die blind geboren was, “spuugde Jezus op de grond, maakte slijk van het speeksel en streek het slijk op de ogen van de blinde” (Johannes 9:6), en de man waste zich en kwam ziende terug. Irenaeus van Lyon, in zijn grote werk Tegen de ketterijen, zag Genesis in dat slijk: de Heer maakte het, schreef hij, “waarbij hij de hand van God openbaarde aan hen die kunnen begrijpen door welke [hand] de mens uit het stof werd gevormd.”

Ja. Dat is het laatste woord van de Schrift over stof. Job zegt in zijn ellende: “nu zal ik in het stof slapen” (Job 7:21), en de psalmist roept: “U hebt mij in het stof van de dood gebracht” (Psalm 22:15). Maar de profeten kijken voorbij het graf. “En velen van hen die slapen in het stof van de aarde, zullen ontwaken, sommigen tot eeuwig leven, en sommigen tot schande en eeuwig afgrijzen” (Daniël 12:2).

Paulus schrijft over het opstandingslichaam: “De eerste mens is uit de aarde, aards; de tweede mens is de Heere uit de hemel. … En zoals wij het beeld van de aardse gedragen hebben, zo zullen wij ook het beeld van de hemelse dragen” (1 Korintiërs 15:47, 49). Het Griekse woord achter “aards” is choikos, “gemaakt van stof”. Adams stof is niet het einde van het verhaal: “nu is Christus opgewekt uit de doden en is de eersteling geworden van hen die ontslapen zijn” (1 Korintiërs 15:20).

De Schrift geeft geen betekenis aan dromen over stof en biedt helemaal geen droomwoordenboek. Een droom over een stoffig huis, een stofstorm of stof op de meubels wordt nergens in de Bijbel uitgelegd. Wat de Schrift wel geeft, is een manier om dromen te wegen: “De profeet die een droom heeft, laat hij een droom vertellen; en wie mijn woord heeft, laat hij mijn woord getrouw spreken. Wat is het kaf bij de tarwe?” (Jeremia 23:28). De regel van Paulus past bij elke droom: “Beproef alle dingen; behoud het goede” (1 Tessalonicenzen 5:21). Wat God over ons stof heeft gezegd, is zeker: hij gedenkt het, hij verheft de arme eruit en hij zal de doden eruit opwekken. Meer over hoe de Schrift over dromen spreekt, is verzameld in 22 Bijbelverzen over dromen.

Jesaja hoorde de belofte lang voor de paasmorgen en zong het toe aan de doden zelf: “Uw doden zullen leven, samen met mijn dode lichaam zullen zij opstaan. Ontwaak en zing, u die in het stof woont” (Jesaja 26:19).

---

• 24 Bijbelverzen over de vastentijd
• Is de vastentijd een verplichte feestdag?
• 22 Bijbelverzen over de schepping van de mens
• 24 Bijbelverzen over nederigheid
• Gebeden voor een begrafenis
• 22 Bijbelverzen over dromen