Hoe vaak komt “Kerk” voor in de Bijbel? 77 keer in de KJV, allemaal in het Nieuwe Testament

De KJV gebruikt 77 keer het woord “church”. Voeg daar 37 keer “churches” aan toe, en er zijn 114 vermeldingen, allemaal in het Nieuwe Testament. De eerste is Jezus die tot Petrus spreekt: “op deze petra zal Ik Mijn gemeente bouwen” (Mattheüs 16:18). Achter bijna al deze woorden staat één Grieks woord, ekklesia, een vergadering.

Een vergadering bestaat uit mensen die bijeengekomen zijn. In het gewone Grieks betekende het woord burgers die uit hun huizen naar een openbare plek werden geroepen, en de eerste christenen namen dit woord voor zichzelf over. Dus wanneer het Nieuwe Testament “kerk” zegt, benoemt het mensen: een huishouden dat in een huis samenkomt, de gelovigen van een stad, het hele volk van Christus, opgeroepen en verzameld tot Hem.

Ongelijkmatig. Het woord komt nooit voor in Marcus, Lucas of Johannes, en de brieven van Paulus bevatten meer dan de helft van het totaal.

Deel van het Nieuwe Testament	“Kerk”	“Kerken”	Waar te kijken
Matteüs	3	0	16:18; 18:17 (tweemaal)
Marcus, Lucas en Johannes	0	0	Geen
acts	18	4	Eerst bij 2:47
Brieven van Paulus, Romeinen tot Filemon	42	20	1 Korintiërs heeft er 22
Hebreeën, Jakobus, 1 Petrus, 3 Johannes	7	0	3 Johannes heeft er 3, Hebreeën 2 (geen in 2 Petrus, 1–2 Johannes of Judas)
openbaring	7	13	Hoofdstukken 1 tot 3, en 22:16
Hele Bijbel	77	37	114 in totaal

Als u elk vers van de King James-tekst van Genesis tot Openbaring telt, krijgt u deze aantallen. Andere Bijbels komen op iets andere getallen uit, omdat vertalers niet altijd “kerk” kiezen voor dezelfde woorden; de Griekse telling, die niet afhankelijk is van enige vertaling, volgt later.

Handelingen gebruikt het woord voor het eerst aan het einde van het Pinksterhoofdstuk: “En de Heere voegde dagelijks aan de gemeente toe die zalig werden” (Handelingen 2:47). Vanaf daar volgt het de samenkomsten van gelovigen terwijl ze zich verspreiden. Handelingen 11:26 bevat zowel “kerk” als “christenen”: in Antiochië “kwamen zij een heel jaar samen met de gemeente” en “de discipelen werden in Antiochië voor het eerst christenen genoemd.” “Christen” is veel zeldzamer dan “kerk”: de KJV gebruikt het slechts drie keer, in Handelingen 11:26, in Handelingen 26:28, waar koning Agrippa zegt: “Bijna beweegt u mij om een christen te worden,” en in 1 Petrus 4:16: “Maar als iemand als christen lijdt, laat hij zich niet schamen.”

Paulus schrijft aan gemeenten per plaats: “Aan de gemeente van God die te Korinthe is” (1 Korinthe 1:2), en aan een gemeente die in een huis samenkwam, “de gemeente die in hun huis is” (Romeinen 16:5). Twee van de 114 vertalen het Griekse woord voor gemeente niet. In Handelingen 19:37 zegt de stadsschrijver van Efeze dat de christenen geen “tempelrovers” zijn; het Griekse woord daar is hierosylos, wat Strong’s concordantie definieert als “een tempelschenner”, en de betreffende tempels waren heidense tempels. In 1 Petrus 5:13, “De gemeente die te Babylon is,” heeft het Grieks helemaal geen woord voor gemeente, alleen een groet van degene in Babylon die samen met de lezers is uitverkoren, en de vertalers hebben “gemeente” toegevoegd.

In de volgorde van de Bijbel is de eerste vermelding Mattheüs 16:18, en het is Jezus die het zegt. Hij heeft zijn discipelen gevraagd: “Wie zeggen jullie dat Ik ben?” en Simon Petrus heeft geantwoord: “U bent de Christus, de Zoon van de levende God.” Jezus antwoordt: “En Ik zeg u ook dat u Petrus bent, en op deze petra zal Ik Mijn gemeente bouwen, en de poorten van de hel zullen haar niet overweldigen” (Mattheüs 16:15–18). De eerste keer dat het woord wordt uitgesproken, is het een belofte, en de bouwer is Jezus.

De andere twee keer dat het in de Evangeliën wordt gebruikt, komen twee hoofdstukken later, in Jezus’ onderwijs over een broeder die tegen u zondigt. Als privécorrectie en daarna twee of drie getuigen falen, “zeg het de gemeente: en indien hij de gemeente niet hoort, laat hij voor u zijn als een heiden en een tollenaar” (Mattheüs 18:17). In de eerste uitspraak is de gemeente iets wat Jezus zal bouwen; in de tweede is het een bijeenkomst die een geschil kan horen en beslechten.

In de Evangeliën drie keer, allemaal in Mattheüs en allemaal hierboven geciteerd. In Openbaring gebruikt de opgestane Christus het veel vaker. Johannes hoort “een grote stem, als van een bazuin” en draait zich om om iemand te zien “als de Zoon des mensen”, die zegt: “Ik ben Hij die leeft, en dood was” (Openbaring 1:10–18). Die stem zegt hem: “Schrijf hetgeen gij ziet in een boek, en zend het aan de zeven gemeenten die in Azië zijn; naar Efeze, en naar Smyrna, en naar Pergamus, en naar Thyatira, en naar Sardis, en naar Filadelfia, en naar Laodicea” (Openbaring 1:11).

En Hij spreekt tot zeven gemeenten. “De zeven kandelaren die u gezien hebt, zijn de zeven gemeenten,” legt Hij uit (Openbaring 1:20). Elk van de zeven brieven die volgen is gericht “Aan de engel van de gemeente” van of in de stad (Openbaring 2:1), en elk bevat dezelfde oproep: “Wie oren heeft, laat hem horen wat de Geest tegen de gemeenten zegt” (Openbaring 2:7). Het boek sluit af met “Ik, Jezus, heb Mijn engel gezonden om bij u in de gemeenten van deze dingen te getuigen” (Openbaring 22:16). Van de 20 keer dat “kerk” en “gemeenten” in Openbaring voorkomen, zijn er 19 in de woorden van Christus zelf; de andere is de groet van Johannes: “Johannes aan de zeven gemeenten die in Asia zijn” (Openbaring 1:4).

Omdat het woord van het Oude Testament voor het verzamelde volk van Israël het Hebreeuwse qahal, is, en de KJV het vertaalt als “gemeente”, “vergadering” of “gezelschap”, meestal “gemeente”, 86 keer. De Griekse vertaling van het Oude Testament, de Septuagint, gebruikte vaak ekklesia voor dat woord; Thayers Griekse lexicon beschrijft dit gebruik als “de vergadering van de Israëlieten”. De Catechismus van de Katholieke Kerk voegt eraan toe dat het Griekse Oude Testament het “vooral gebruikte voor hun vergadering op de berg Sinaï waar Israël de Wet ontving”, de dag die Deuteronomium herinnert als “de dag van de vergadering” (Deuteronomium 9:10).

Het Nieuwe Testament toont de link twee keer. Stefanus, die het verhaal van Israël navertelt, zegt dat Mozes “in de gemeente in de woestijn was met de engel die tot hem sprak op de berg Sinaï” (Handelingen 7:38). En Hebreeën citeert een psalm. Psalm 22:23 luidt: “Ik zal Uw Naam mijn broederen verkondigen; in het midden van de gemeente zal Ik U prijzen.” Hebreeën 2:12 citeert dezelfde regel als “in het midden van de gemeente zal Ik U lofzingen.” De gemeente van de psalm en de gemeente van Hebreeën zijn één bijeenkomst in twee Nederlandse woorden.

Niet elke Engelse Bijbel houdt het woord uit het Oude Testament. De Douay-Rheims, een katholieke Bijbel vertaald uit de Latijnse Vulgaat, gebruikt “gemeente” in 29 verzen van het Oude Testament, waarvan 10 in Judith, Sirach en 1 Makkabeeën. Psalm 21:23, het vers dat de KJV nummerde als Psalm 22:22, luidt “in het midden van de gemeente zal ik u prijzen,” en Deuteronomium 23:1–3 zegt dat bepaalde mensen “niet in de gemeente van de Heere zullen komen.” De Vulgaat heeft ecclesia in die psalm, de Latijnse vorm van het Griekse woord, dus de gemeente in het Oude Testament van de Douay is dezelfde vergadering van Israël die de KJV de gemeente noemt.

In het gewone Grieks was ekklesia een openbare vergadering van een stad. Thayers lexicon definieert het als “een bijeenkomst van burgers die uit hun huizen naar een openbare plaats zijn geroepen”, en herleidt het tot een woord dat “uitgeroepen of naar buiten geroepen” betekent. Handelingen 19 toont die alledaagse betekenis. Wanneer een menigte in opschudding samenkomt in Efeze, gebruikt Handelingen ekklesia drie keer voor haar, en de KJV zegt “vergadering”: “de vergadering was verward,” de stadsschrijver vertelt hen dat een klacht thuishoort “in een wettige vergadering,” en daarna “ontsloeg hij de vergadering” (Handelingen 19:32, 39, 41).

De vroege christenen namen dat woord over voor hun eigen samenkomsten. Hetzelfde woord dat een verwarde menigte in Efeze benoemde, kwam te staan voor de mensen die Christus uit elk huis roept. Cyrillus van Jeruzalem schreef in een van zijn catechetische lezingen dat de kerk “terecht (Ecclesia) wordt genoemd omdat zij alle mensen oproept en samenbrengt”. Het Nederlandse woord heeft een andere oorsprong: de Catechismus legt uit dat “kerk”, net als het Duitse kerk, afgeleid is van het Griekse kyriake, wat betekent “wat aan de Heer toebehoort.”

Als u in het Grieks telt, ekklesia 115 keer voor in de verzen van een editie van de Textus Receptus, de gedrukte Griekse tekst achter de KJV, en 114 keer in een moderne kritische editie, het SBL Griekse Nieuwe Testament. De concordantie van Blue Letter Bible geeft 118 voor de Textus Receptus omdat deze ook drie afsluitende noten telt die na Romeinen, 2 Timotheüs en Titus zijn gedrukt. De KJV vertaalt 112 van de 115 als “gemeente” of “gemeenten” en de andere drie, bij de rel in Efeze, als “vergadering.”

Nee. In vijf andere Bijbels, vers voor vers geteld zoals bij de KJV, blijft het woord ook in het Nieuwe Testament, maar de totalen verschillen:

• de Reina-Valera 1960 heeft 108 keer een woord voor kerk, 72 enkelvoudig en 36 meervoudig;
• de Almeida Revista e Corrigida heeft het 110 keer, 74 en 36;
• de Van Dyck-bijbel (Smith-Van Dyck) heeft het 112 keer, 76 en 36;
• de NIV heeft 79 keer “church” en 35 keer “churches”, in totaal 114, en de ESV 74 en 35, in totaal 109.

Een handvol verzen maakt het verschil. De Reina-Valera en de Almeida zeggen beide “gemeente” in Handelingen 7:38, waar Stefanus spreekt over Israël in de woestijn, en in Hebreeën 2:12, waar Hebreeën de psalm citeert, en beide noemen de mannen van Handelingen 19:37 heiligschenners in plaats van rovers van kerken. De Reina-Valera zegt ook “gemeente” in Hebreeën 12:23 en in 1 Korinthe 14:34–35. De Almeida heeft, net als het Grieks, geen woord voor kerk in 1 Petrus 5:13, en de Van Dyck verschilt van de KJV alleen in Handelingen 19:37 en 1 Petrus 5:13. Welke van deze zes Bijbels u ook telt, u zult een totaal van 114 of iets daaronder vinden, geen gebruik in het Oude Testament, en Mattheüs 16:18 als eerste. De Douay-Rheims heeft, zoals we zagen, het woord ook in het Oude Testament.

In het Nieuwe Testament duidt het woord mensen aan: een samenkomst in één huis, de gelovigen van een stad, of het hele volk van Christus, soms allemaal binnen één brief.

De plaatselijke kerk en de hele kerk

De meeste toepassingen zijn plaatselijk: “de kerk van God die te Korinthe is”, “de kerk die in hun huis is”, de zeven kerken van Azië. Andere omvatten elke gelovige. De kerk die Jezus op de rots zal bouwen in Mattheüs 16:18 is één kerk, en Paulus schrijft dat God Christus heeft gegeven “tot een Hoofd over alle dingen voor de gemeente, die zijn lichaam is, de vervulling van Hem die alles in allen vervult” (Efeziërs 1:22–23). Hebreeën spreekt over “de algemene vergadering en de kerk van de eerstgeborenen, die in de hemelen opgeschreven zijn” (Hebreeën 12:23).

het Lichaam van Christus

Paulus beeldt de kerk af als een lichaam. “Nu bent u het lichaam van Christus, en leden in het bijzonder,” vertelt hij de Korintiërs (1 Korintiërs 12:27), en aan de Kolossenzen schrijft hij dat Christus “het Hoofd van het lichaam, de gemeente” is (Kolossenzen 1:18). Elke gelovige is een deel met zijn eigen taak, en Christus is het hoofd. Hoe dat beeld de aanbidding en het leven samen vormgeeft, is het onderwerp van hoe de kerk het lichaam van Christus is.

De bruid van Christus

Hij beeldt haar ook af als een bruid. “Mannen, heb uw eigen vrouw lief, zoals ook Christus de gemeente liefgehad heeft en Zichzelf voor haar overgegeven heeft,” schrijft Paulus, zodat Hij haar “voor Zichzelf zou plaatsen als een heerlijke gemeente, die geen vlek of rimpel of iets dergelijks heeft” (Efeziërs 5:25–27), en hij voegt eraan toe: “Dit is een groot geheimenis; maar ik spreek met het oog op Christus en de gemeente” (Efeziërs 5:32). Openbaring eindigt met hetzelfde beeld, het nieuwe Jeruzalem “gereedgemaakt als een bruid die voor haar man versierd is” (Openbaring 21:2). De liefde van Christus voor de kerk, zoals het Nieuwe Testament die beschrijft, is samengevat in Jezus’ Liefde voor de Kerk.

Rond het jaar 110, in een brief. Ignatius van Antiochië, schrijvend aan de christenen van Smyrna, drong er bij hen op aan om bij hun bisschop te blijven, “evenals, waar Jezus Christus is, daar is de Katholieke Kerk” (Aan de Smyrnaeërs 8). Het is de eerste bekende plaats, merkt de Katholieke Encyclopedie op, waar de uitdrukking wordt gevonden, hoewel er “enig verschil van mening bestaat” over wat Ignatius precies met het woord bedoelde. Cyrillus van Jeruzalem, die later schreef, gaf zijn eigen reden voor de naam: de kerk “wordt dan Katholiek genoemd omdat zij zich over de hele wereld uitstrekt, van het ene uiteinde van de aarde tot het andere.”

Het woord kwam in de geloofsbelijdenis van Nicea, die voortkomt uit de concilies van 325 en 381 en die de Catechismus van de Katholieke Kerk “gemeenschappelijk voor alle grote Kerken van zowel Oost als West tot op de dag van vandaag” noemt. In de bewoordingen van de Orthodoxe Kerk in Amerika belijdt zij het geloof “In één heilige, katholieke en apostolische Kerk.” De gratis cursus Christendom: Wat christenen al 2000 jaar geloven heeft een korte les over waarom christenen de geloofsbelijdenis uitspreken.

Katholieke en presbyteriaanse leer zijn het erover eens dat “katholiek” universeel betekent, en verschillen van mening over waar die kerk te vinden is. De Catechismus zegt dat het woord “betekent ‘universeel’, in de zin van ‘volgens de totaliteit’ of ‘in overeenstemming met het geheel’.” Het leert dat de ene Kerk van Christus “bestaat in” de Katholieke Kerk, “die wordt bestuurd door de opvolger van Petrus en door de bisschoppen in gemeenschap met hem” (816). De Westminster Confessie, de belijdenis van presbyteriaanse kerken zoals de Orthodoxe Presbyteriaanse Kerk, spreekt op twee manieren over de kerk. Ten eerste: “De katholieke of universele kerk, die onzichtbaar is, bestaat uit het gehele aantal uitverkorenen, die verzameld zijn, worden of zullen worden tot één, onder Christus het Hoofd daarvan” (25.1). Vervolgens: “De zichtbare kerk, die onder het evangelie ook katholiek of universeel is … bestaat uit al degenen over de hele wereld die de ware religie belijden; en hun kinderen” (25.2).

Beide grijpen terug op de eerste keer dat het woord werd uitgesproken, tot een volk dat Jezus tot Zichzelf zou verzamelen: “op deze petra zal Ik Mijn gemeente bouwen, en de poorten van de hel zullen haar niet overweldigen” (Mattheüs 16:18).

---

• Hoe is de kerk het Lichaam van Christus?
• 22 Bijbelverzen over de kerk
• Jezus’ Liefde voor de Kerk
• Wat is christelijke aanbidding?
• Wat gebeurde er op de dag van Pinksteren?
• Wat “apostolisch” betekent, en hoe apostolische kerken verschillen