Codex Sinaiticus: De vierde-eeuwse Bijbel van de berg Sinaï



  • De Codex Sinaiticus is een Griekse Bijbel die in de vierde eeuw met de hand is gekopieerd en bevat het oudste complete Nieuwe Testament dat we bezitten.
  • Naast ongeveer de helft van het Griekse Oude Testament en het volledige Nieuwe Testament bevat het de Brief van Barnabas en een deel van de Herder van Hermas, twee boeken die veel christenen uit die tijd naast de Schrift lazen.
  • Het werd bewaard in het Catharinaklooster op de Sinaï totdat de Duitse geleerde Constantijn Tischendorf in 1844, naar eigen zeggen, 43 bladen meenam en in 1859 de rest in bruikleen kreeg om naar Sint-Petersburg te brengen.
  • Tischendorf zei dat de monniken het hem uit dankbaarheid leenden en bereid waren het aan de tsaar te schenken, terwijl het klooster zegt dat hij beloofde het terug te geven, dat Russische diplomaten jarenlang aandrongen om het boek aan de tsaar te geven voordat de schenkingsakte in 1869 werd ondertekend, en dat zijn verhaal over monniken die oude perkamenten verbrandden laster is.
  • De vier plaatsen die het vandaag de dag bewaren, hebben samen een gemeenschappelijke geschiedenis geschreven, en daarin wordt toegegeven dat ze geen volledige overeenstemming hebben bereikt over wat er is gebeurd.
  • De Sovjetregering verkocht het belangrijkste deel in 1933 voor £100.000 aan het British Museum, dus 347 bladen bevinden zich in Londen, 43 in Leipzig, delen van zes in Sint-Petersburg en ten minste achttien nog steeds op de Sinaï.
  • Elke overgebleven pagina staat sinds juli 2009 online op codexsinaiticus.org.

De Codex Sinaiticus is een Bijbel die in de vierde eeuw, wellicht rond het midden ervan, met de hand in het Grieks is gekopieerd en bevat het oudste complete Nieuwe Testament dat tot ons is gekomen. De naam betekent “het Sinaï-boek”, omdat het tot het midden van de negentiende eeuw in het Catharinaklooster aan de voet van de berg Sinaï werd bewaard. De bladen bevinden zich nu op vier plaatsen: 347 in de British Library in Londen, 43 in de Universiteitsbibliotheek van Leipzig, delen van zes in de Nationale Bibliotheek van Rusland in Sint-Petersburg en ten minste achttien, heel of in stukken, nog steeds op de Sinaï. Sinds juli 2009 kan iedereen elke overgebleven pagina omslaan op codexsinaiticus.org.

Jesaja is een van de boeken die erin bewaard zijn gebleven, en zo draagt het de belofte van de profeet: “Het gras verdort, de bloem valt af: maar het woord van onze God zal voor eeuwig standhouden” (Jesaja 40:8). Verderop in dezelfde Bijbel schreven de kopiisten die woorden opnieuw op, waar Petrus ze in zijn eerste brief citeert en eraan toevoegt: “En dit is het woord dat door het evangelie aan u verkondigd is” (1 Petrus 1:25). De huiden waarop ze schreven zijn nu meer dan zestienhonderd jaar oud, en het boek is verdeeld over vier landen, en we lezen die belofte er nog steeds in.

Wat staat er in de Codex Sinaiticus?

Toen het nieuw was, bevatte het de hele Griekse Bijbel op meer dan 730 grote bladen perkament, de geprepareerde huiden van dieren, en iets meer dan 400 van die bladen zijn bewaard gebleven, elk ongeveer 38 centimeter hoog en 34,5 breed. Ongeveer de helft van het Oude Testament is overgebleven, in de Griekse vertaling die de Septuaginta wordt genoemd. De meeste historische boeken van Genesis tot 1 Kronieken zijn verdwenen en worden als verloren beschouwd, maar een groot deel van de profeten en de poëtische boeken is bewaard gebleven, evenals het einde van Ezra en heel Nehemia, die de Griekse Bijbel als één boek telt en 2 Ezra noemt. Dat is een ander boek dan de 2 Ezra die in sommige Engelse Bijbels bij de Apocriefen is gedrukt, die alleen de naam deelt. De boeken erin die veel protestanten wel de Apocriefen noemen, zijn Tobit, Judit, 1 en 4 Makkabeeën, Wijsheid en Sirach.

Het Nieuwe Testament is volledig aanwezig, met dezelfde boeken die westerse Bijbels hebben, hoewel niet in onze volgorde. Hebreeën komt direct na 2 Tessalonicenzen, en Handelingen staat tussen de brieven aan Timoteüs, Titus en Filemon en de brieven van Jakobus, Petrus, Johannes en Judas. Athanasius van Alexandrië plaatste Hebreeën op dezelfde plek toen hij de boeken opsomde in zijn paasbrief van 367: “twee aan de Tessalonicenzen, en die aan de Hebreeën; en opnieuw, twee aan Timoteüs”. Na Openbaring volgen nog twee geschriften, een brief van een onbekende schrijver die beweert de apostel Barnabas te zijn, en een deel van De Herder, die de geleerden van het Codex Sinaiticus Project toeschrijven aan Hermas, een Romeinse schrijver uit het begin van de tweede eeuw.

Drie kopiisten deden het kopieerwerk, en die geleerden denken dat er misschien een vierde was. Ze schreven in eenvoudige, rechtopstaande hoofdletters zonder accenten, vier kolommen per pagina en 48 regels per kolom, met twee bredere kolommen voor de poëtische boeken van Psalmen tot Job. Zeer weinig overgebleven manuscripten zijn op deze manier in vier kolommen ingedeeld. Na het kopiëren gingen de correcties eeuwenlang door, van de eerste kopiisten zelf in de vierde eeuw tot een corrector in de twaalfde, hier een enkele letter veranderd en daar een hele zin toegevoegd. Geen enkel ander vroeg manuscript van de christelijke Bijbel is zo zwaar gecorrigeerd.

Waarom staan Barnabas en de Herder van Hermas erin?

In de vierde eeuw waren de kerken het eens over de meeste boeken van het Nieuwe Testament, maar nog niet over elk, en deze Bijbel werd in die jaren gemaakt, dus de makers bonden twee boeken in die veel christenen toen naast de Schrift lazen. Constantijn Tischendorf (1815–1874), de protestantse geleerde uit Leipzig die de codex uit de Sinaï haalde, zei dit in een boek dat in 1866 in het Engels werd gepubliceerd: “veel christenen kenden aan dit boek en aan de Herder van Hermas een plaats toe naast de geïnspireerde geschriften van het Nieuwe Testament. Dit was precies de reden waarom deze twee geschriften beide zo met de Sinaïtische Bijbel werden ingebonden.”

We kunnen het debat horen voortduren bij Eusebius, de kerkhistoricus, die rond 325 schreef. Hij rekende “de zogenaamde Herder” en “de bestaande brief van Barnabas” tot de “verworpen geschriften”. Toch vertelt hij ons ook dat de Herder werd toegeschreven aan de Hermas die Paulus begroet in Romeinen (“Groet Asyncritus, Phlegon, Hermas, Patrobas, Hermes,” Romeinen 16:14). Sommigen vonden het “zeer onmisbaar, vooral voor degenen die onderricht nodig hebben in de elementen van het geloof,” zegt hij, en “het is in kerken in het openbaar voorgelezen.” In 367 somde Athanasius de 27 boeken van het Nieuwe Testament op, dezelfde 27 die wij lezen, en plaatste de Herder net daarbuiten, tussen boeken “die niet in de Canon zijn opgenomen, maar door de Vaders zijn aangewezen om gelezen te worden door degenen die zich nieuw bij ons aansluiten”. Voor hem was het een boek voor mensen die het geloof leerden, dicht bij de Schrift gehouden en niet ermee geteld. Er is meer over hoe de lijst werd vastgesteld in hoe de canon van de Bijbel is samengesteld.

Noch Barnabas, noch de Herder staat in de Bijbels die we nu lezen. Sommige boeken uit het Oude Testament in de Sinaiticus zijn een ander verhaal, omdat christenen ze nog steeds anders lezen. Katholieken rekenen Tobit, Judit, Wijsheid, Sirach en de eerste twee boeken van de Makkabeeën tot de heilige boeken, zoals het Concilie van Trente ze in 1546 opsomde, hoewel de Sinaiticus nooit 2 Makkabeeën heeft gehad. Orthodoxe Bijbels behouden deze boeken ook, omdat ze het Oude Testament vertalen vanuit de Septuaginta. De Nederlandse Geloofsbelijdenis van 1561 van de Gereformeerde kerken noemt die boeken apocrief en zegt nog steeds: “De kerk mag deze boeken zeker lezen en ervan leren voor zover ze overeenstemmen met de canonieke boeken.” Het vierde boek van de Makkabeeën, dat de Sinaiticus wel heeft, staat op geen van beide lijsten, noch de katholieke, noch de gereformeerde.

Is de Codex Sinaiticus de oudste Bijbel?

Het is een van de twee oudste. Codex Vaticanus, in de Vaticaanse Bibliotheek, is de enige andere bijna complete christelijke Bijbel van zo'n vroege datum, en elk exemplaar van de christelijke Schrift dat zeker ouder is, bevat slechts kleine delen van de tekst. Geleerden dateren de Sinaiticus op basis van het handschrift in de vierde eeuw, soms dichter bij het midden ervan, en het klooster dateert het in het tweede kwart. Het kan niet ouder zijn dan de vierde eeuw, omdat het de canontabellen gebruikt die Eusebius heeft ontworpen. Voor het Hebreeuwse Oude Testament zijn er nog oudere getuigen: onder de Dode Zeerollen de Grote Jesajarol, gekopieerd rond 125 v.Chr., bevat alle 66 hoofdstukken van Jesaja, inclusief het veertigste.

Niemand weet waar de kopiisten werkten, en Rome, Caesarea en Alexandrië zijn allemaal gesuggereerd. Een aanwijzing is een notitie die een latere corrector aan het einde van 2 Ezra schreef, waarin staat dat de codex “werd vergeleken met een zeer oud exemplaar dat was gecorrigeerd door de hand van de heilige martelaar Pamphilus.” Pamphilus, die in 309 stierf, stichtte samen met Eusebius de christelijke bibliotheek in Caesarea, dus het boek lijkt daar ooit te zijn geweest. Sommige geleerden hebben zich afgevraagd of het een van de vijftig Bijbels was die keizer Constantijn aan Eusebius vroeg te laten maken voor de kerken van zijn nieuwe stad, “geschreven op geprepareerd perkament op een leesbare manier … door professionele kopiisten die grondig geoefend waren in hun kunst”. De 1908 Katholieke Encyclopedie, die de gok rapporteert, beantwoordt deze in dezelfde adem: “er is geen teken dat het in Constantinopel is geweest.”

Tischendorf en de monniken van de Sinaï, 1844 tot 1859

In 1761 schreef een Italiaanse natuuronderzoeker genaamd Vitaliano Donati in zijn dagboek over “een Bijbel bestaande uit bladen van prachtig, groot, delicaat en vierkant perkament, geschreven in een rond en fraai schrift”, en dat is wellicht de eerste schriftelijke vermelding ervan. Een van de bladen die zich nog steeds op de Sinaï bevindt, bevat de passage waarin Mozes “tweemaal op de rots sloeg: en het water kwam er in overvloed uit, en de gemeente dronk” (Numeri 20:11), en het heeft een gat en druksporen aan de rand. De tentoonstellingscatalogus van het Smithsonian suggereert dat daar ooit een tab was bevestigd zodat het boek open zou vallen op die pagina, een passage die voor de monniken van St. Catharina uiteraard van belang moet zijn geweest.

Tischendorf bereikte de Sinaï in mei 1844, en in hetzelfde boek vertelde hij wat hij in de bibliotheek zag:

“Bij een bezoek aan de bibliotheek van het klooster, in de maand mei 1844, nam ik in het midden van de grote zaal een grote en brede mand vol oud perkament waar; en de bibliothecaris, die een ontwikkeld man was, vertelde mij dat twee van dergelijke stapels papier, door de tijd vergaan, al aan de vlammen waren prijsgegeven. Wat was mijn verbazing om te midden van deze stapel papier een aanzienlijk aantal vellen van een kopie van het Oude Testament in het Grieks te vinden, die mij een van de oudste leken die ik ooit had gezien.”

De monniken lieten hem “een derde van dit perkament, of ongeveer vijfenveertig vellen” meenemen, schreef hij, “des te gemakkelijker omdat ze voor het vuur bestemd waren. Maar ik kon hen er niet toe bewegen de rest af te staan.” De vier plaatsen die de codex vandaag de dag bewaren, drie bibliotheken en het klooster, hebben samen een gemeenschappelijke geschiedenis ervan geschreven. Volgens hun relaas brachten de monniken tussen 24 mei en 1 juni 1844 129 bladen van het Oude Testament “onder de aandacht van” Tischendorf, en hij nam er 43 mee. Dat aantal is gebaseerd op zijn eigen gepubliceerde verslag, omdat er geen ander bewijs is gevonden van hoe hij ze heeft verkregen.

Hij keerde in januari 1845 terug naar Leipzig. Later dat jaar bezocht een Russische archimandriet, Porfirij Uspenskij, het klooster en onderzocht 347 bladen van de codex. Hij nam drie fragmenten mee die in de boekbanden van andere boeken waren gebruikt. In 1846 publiceerde Tischendorf zijn 43 bladen als de Codex Friderico-Augustanus, vernoemd naar zijn beschermheer, koning Frederik August II van Saksen. Hij zei alleen dat ze “uit een klooster in het Oosten” kwamen, en ze bevinden zich nog steeds in Leipzig. Toen hij in 1853 terugkwam, vond hij niet meer dan een snipper met “elf korte regels van het eerste boek van Mozes”.

Zijn derde reis, in 1859, had de steun van tsaar Alexander II. Op 4 februari nam de beheerder van het klooster hem na een wandeling mee naar zijn cel, volgens zijn eigen verslag:

“Nauwelijks was hij de kamer binnengegaan of hij hervatte ons vorige gesprek en zei: ‘En ik heb ook een Septuaginta gelezen,’ d.w.z. een kopie van de Griekse vertaling gemaakt door de Zeventig; en terwijl hij dat zei, haalde hij uit de hoek van de kamer een lijvig soort volume, gewikkeld in een rode doek, en legde het voor mij neer. Ik rolde de omslag uit en ontdekte, tot mijn grote verbazing, niet alleen diezelfde fragmenten die ik vijftien jaar eerder uit de mand had gehaald, maar ook andere delen van het Oude Testament, het Nieuwe Testament compleet, en bovendien de Brief van Barnabas en een deel van de Herder van Hermas.”

“Ik wist dat ik de kostbaarste Bijbelse schat die er bestaat in mijn handen hield,” schreef hij, en “hoewel mijn lamp zwak was en de nacht koud, ging ik meteen zitten om de Brief van Barnabas over te schrijven.” Geleerden zochten al twee eeuwen naar de Griekse tekst ervan, en tot die nacht was het eerste deel alleen bekend via een Latijnse vertaling. Op 24 februari werd de codex naar het huis van het klooster in Caïro gebracht, en van maart tot mei kopieerde hij hem daar, katern voor katern, in totaal “honderdtienduizend regels”.

Heeft Tischendorf de Codex Sinaiticus gestolen?

Het hangt ervan af wiens verslag je leest, en de gemeenschappelijke geschiedenis van de vier houders zegt dat zelf ook. De gebeurtenissen sinds 1844, zo staat er, “zijn niet volledig bekend”, en “hoewel ze het niet eens zijn geworden over de recente geschiedenis van de Codex”, bieden de vier hun tekst aan “als basis voor dialoog”.

Terwijl hij in Caïro kopieerde, stelde Tischendorf aan de monniken voor dat zij het origineel aan de keizer van Rusland zouden aanbieden, “als de natuurlijke beschermer van het Grieks-orthodoxe geloof”. Destijds was de verkiezing van hun nieuwe aartsbisschop in geschil, en hij schreef dat de monniken van de berg Sinaï, “hoewel ze dat wilden doen, niet in staat waren mijn suggestie uit te voeren.” De vrienden van de aartsbisschop vroegen hem zijn invloed voor hen aan te wenden, dus ging hij naar Constantinopel, en op 27 september bracht hij het nieuws van hun succes terug naar Caïro. “De monniken en aartsbisschoppen spraken vervolgens warm hun dank uit voor mijn ijverige inspanningen in hun zaak,” schreef hij, “en de volgende dag ontving ik van hen, in de vorm van een lening, de Sinaïtische Bijbel, om deze naar Sint-Petersburg te brengen en daar zo nauwkeurig mogelijk te laten kopiëren.”

De volgende dag, 28 september 1859, tekende hij een ontvangstbewijs voor de lening van de 347 bladen. Daarin zei hij dat hij ze naar Sint-Petersburg bracht om zijn transcriptie te controleren voordat hij deze zou publiceren. “Dit manuscript beloof ik onbeschadigd en in goede staat van bewaring terug te geven aan de Heilige Broederschap van de Sinaï op haar eerste verzoek,” schreef hij. Het ontvangstbewijs verwees ook naar een brief van de Russische ambassadeur, prins Lobanov. Die brief sprak van Tischendorf’s “bewering dat de gemeenschap in Sint-Catharina de Codex aan de tsaar wilde schenken”, en erkende dat het boek nog steeds eigendom was van het klooster totdat een dergelijke schenking zou plaatsvinden. De monniken schreven terug naar de ambassadeur ter ondersteuning van Tischendorf en zijn toewijding aan de tsaar, “maar maakten geen expliciete melding van de kwestie van de schenking”. Terugblikkend op de lening zegt de gemeenschappelijke geschiedenis dat “er tegenstrijdig bewijs is opgedoken over de vraag of een schenking aan de tsaar deel uitmaakte van de oorspronkelijke bedoeling van alle betrokkenen”.

Op 10 november 1862 presenteerde Tischendorf zijn gedrukte editie aan de tsaar in Tsarskoje Selo en overhandigde daarbij de codex, en de daaropvolgende zeven jaar lag deze bij het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Dat waren moeilijke jaren op de Sinaï. De broeders hadden Kyrillos tot aartsbisschop gekozen, braken met hem en kozen Kallistratos in zijn plaats, en de andere patriarchen en de Ottomaanse autoriteiten wilden Kallistratos niet erkennen. Het museum van het klooster vertelt wat er daarna gebeurde vanuit het perspectief van de monniken. De Russische ambassadeur, N. Ignatiev, drong er bij de Ottomaanse autoriteiten op aan de nieuwe aartsbisschop te weigeren. Hij hield ook de inkomsten van het klooster uit Rusland achter, “met de eis dat het de Codex officieel aan de tsaar moest schenken”. De brieven uit die jaren tonen “de strijd van de kloosterbroederschap om niet toe te geven aan deze diplomatieke dwang, ondanks de daaropvolgende drie jaar durende financiële en administratieve verarming van het klooster”. De gemeenschappelijke geschiedenis zegt op haar beurt dat “er zeker bewijs is dat suggereert dat Russische diplomaten hun interventie in de aartsbisschoppelijke opvolging direct verbonden met de officiële schenking van de Codex door het klooster aan de tsaar.”

Kallistratos werd in 1869 door alle kerkelijke en staatsautoriteiten als aartsbisschop erkend, en in november van dat jaar ondertekenden hij en de monniken, eerst van het huis in Caïro en daarna van St. Catharina zelf, een akte waarbij de codex aan de tsaar werd geschonken. De tsaar gaf de twee kloosters 7.000 en 2.000 roebel en onderscheidingen, en datzelfde jaar verhuisde de codex naar de Keizerlijke Bibliotheek. Het klooster vertelt het einde van het verhaal in eigen woorden. “Hij beloofde het manuscript op het eerste verzoek aan het klooster terug te geven,” zegt de geschiedenis. “In plaats daarvan werd het manuscript door de Russische regering gehouden en vervolgens in 1933 aan Engeland verkocht.” En over de mand: “Tischendorf rechtvaardigde het meenemen van het manuscript door te schrijven dat de kostbare codex op het punt stond door de monniken te worden verbrand. Het klooster heeft altijd geprotesteerd tegen deze laster en betreurt het verlies van dit manuscript.”

Waar bevindt de Codex Sinaiticus zich nu?

In 1933 zocht de Sovjetregering van Jozef Stalin naar buitenlands geld voor haar tweede Vijfjarenplan, en ze bood de codex te koop aan via de Londense boekhandelaren Maggs Brothers. Het British Museum kocht het voor £100.000, met krachtige steun van de premier, Ramsay MacDonald. Het boek bereikte Londen op 26 december 1933 en werd de volgende dag bij het museum afgeleverd, waar het werd gecontroleerd aan de hand van de gedrukte facsimile en tentoongesteld. Op 29 januari 1934 telegrafeerde aartsbisschop Porphyrios van de Sinaï dat het klooster de “enig rechtmatige eigenaar” was. Het museum verwees hem door naar de Sovjetregering. De directeur, Sir George Hill, bestudeerde de documenten die hij kon inzien en bleef ervan overtuigd dat de aankoop rechtmatig was. Na de aankoop volgde een publieke oproep, en in oktober 1935 was £53.563 van de prijs teruggevloeid naar de schatkist. De codex bevindt zich vandaag de dag in de British Library, als Add. MS 43725.

waar hoeveel Hoe het daar terechtkwam
British Library, Londen 347 bladen In 1859 naar Rusland gebracht, in 1933 verkocht aan het British Museum
Universiteitsbibliotheek Leipzig 43 bladen In 1844 door Tischendorf van de Sinaï meegenomen
Nationale Bibliotheek van Rusland, Sint-Petersburg Delen van zes bladen Snippers uit oude boekbanden en een bladwijzer, verzameld vanaf 1845
Sint-Catharinaklooster, Sinaï Ten minste 18 bladen, compleet of in fragmenten Nooit vertrokken; gevonden in 1975 of in oude boekbanden

Je kunt andere aantallen tegenkomen voor de stukken in Sint-Petersburg en op de Sinaï, zelfs van het klooster; de aantallen hier zijn die waarover alle vier de houders het eens waren. Veel van de Sinaï-pagina's kwamen eind mei 1975 aan het licht, toen pater Sophronios, de bewaarder van de heilige vaten van het klooster, een kamer onder de St. Joris-kapel aan de noordmuur aan het opruimen was en op een grote voorraad beschadigde bladen en fragmenten stuitte. Het klooster vertelt hoe ze daar terechtkwamen: manuscripten werden ooit in die kamer bewaard, de beschadigde bladen bleven achter toen de rest begin achttiende eeuw werd verplaatst, en ze raakten bedolven toen de vloer erboven instortte tijdens een aardbeving. Volgens de eigen telling van het klooster bevatte de vondst twaalf pagina's en vierentwintig fragmenten van de Codex Sinaiticus. Bij hen was een afgeschraapt en herschreven boek waarvan de onderste tekst evangelielezingen in het Kaukasisch-Albanees bleek te zijn, en tot dan toe wist niemand dat de evangeliën ooit in die taal waren vertaald.

Verschilt de Codex Sinaiticus van onze Bijbel?

Het Evangelie van Marcus eindigt in de Sinaiticus met de vrouwen bij het lege graf: “En zij gingen snel naar buiten en vluchtten van het graf; want zij beefden en waren verbaasd: en zij zeiden tegen niemand iets; want zij waren bevreesd” (Marcus 16:8). De twaalf verzen die in de meeste Bijbels volgen, staan er niet in, en ze staan ook niet in de Codex Vaticanus. Het verhaal van de overspelige vrouw, Johannes 7:53–8:11, ontbreekt ook. Voor beide passages behoort de Sinaiticus tot de oudste getuigen die we hebben. Wat deze passages betekenen voor de Bijbels die wij hebben, wordt uitgelegd in of de oorspronkelijke Bijbel nog bestaat.

Kun je de Codex Sinaiticus online bekijken?

Elke pagina kan worden omgeslagen op codexsinaiticus.org. In maart 2005 kwamen de British Library, de Universiteitsbibliotheek Leipzig, de Nationale Bibliotheek van Rusland en het Sint-Catharinaklooster overeen om elk overgebleven blad samen te conserveren, fotograferen, transcriberen en publiceren. Ze fotografeerden elke pagina bij gelijkmatig licht en nogmaals bij zijlicht, wat het oppervlak van het perkament laat zien, en geleerden aan de Universiteit van Birmingham leidden de transcriptie van de volledige tekst. Het complete boek ging op 6 juli 2009 online, en sinds november 2022 wordt de site vernieuwd, met een subsidie van de Duitse Onderzoeksstichting.

Tischendorf beëindigde zijn verhaal in de hoop dat de Sinaï-bijbel “een volledig en helder licht zou werpen op wat het door God geschreven woord is”. De bladen bevinden zich nog steeds op vier plaatsen, maar op het scherm staan ze weer zij aan zij, pagina na pagina, en daartussen staat de belofte die Jesaja hoorde en Petrus doorgaf: “Het gras verdort, en de bloem valt af: Maar het woord des Heeren blijft in eeuwigheid” (1 Petrus 1:24–25).





Reacties

Een reactie plaatsen

Share to...