Is sarcasme een zonde? Niet op zichzelf: Wat de Bijbel zegt over sarcasme

Niet op zichzelf. De Bijbel gebruikt het woord nooit, en vermeldt sarcasme van Elia (1 Koningen 18:27), van Job (Job 12:2) en van Paulus (1 Korintiërs 4:8). Wat het veroordeelt is spot die bedoeld is om te vernederen of te kwetsen, en de Katholieke Catechismus noemt “ironie die erop gericht is iemand in diskrediet te brengen” een zonde.

Het woord geeft zijn eigen waarschuwing. Sarcasme komt van een Grieks werkwoord dat “het vlees afscheuren” betekent, zoals honden vlees verscheuren. De Schrift is niet bang voor een scherpe tong; profeten en apostelen gebruikten er een. Wat het vraagt is waar de woorden op gericht zijn, en of ze de hoorder verscheurd of opgebouwd achterlaten. De test van Paulus past in een lijn: onze woorden moeten “goed zijn tot opbouw”, gesproken “opdat zij genade geven aan degenen die het horen” (Efeziërs 4:29).

Is sarcasme een zonde in de Bijbel?

Het Engelse woord is jonger dan de Bijbel. Het komt via het Latijn uit het Griekse sarkasmos, een hoon of spot, van het werkwoord sarkazein, letterlijk “het vlees van de botten scheuren”, zoals honden vlees verscheuren; het kwam in de jaren 1570 in het Engels terecht. De Schrift spreekt in plaats daarvan over bespotting, spot en hoon.

De regels voor spraak in het Nieuwe Testament vragen of woorden de hoorder opbouwen en wat ze laten zien van het hart van de spreker. “Laat er geen vuile taal uit uw mond komen, maar alleen goede woorden die nodig zijn voor de opbouw, zodat ze genade schenken aan wie ze horen” (Efeziërs 4:29). “Laat alle bitterheid, woede, toorn, geschreeuw en laster ver van u zijn, samen met alle boosaardigheid. Wees vriendelijk voor elkaar” (Efeziërs 4:31–32). “Laat uw spreken altijd aangenaam zijn, met zout smakelijk gemaakt” (Kolossenzen 4:6). Jakobus maakt bezwaar tegen een tong die God zegent en vervolgens “mensen die naar de gelijkenis van God gemaakt zijn” vervloekt (Jakobus 3:9–10). Jezus zei dat “uit de overvloed van het hart de mond spreekt” (Lukas 6:45), en dat “mensen op de dag van het oordeel rekenschap zullen geven van elk nutteloos woord dat zij spreken” (Matteüs 12:36).

Voorbeelden van sarcasme in de Bijbel

Het bekendste voorbeeld is Elia op de Karmel. De profeten van Baäl hadden vanaf de morgen tot de middag hun god aangeroepen zonder antwoord, en “tegen de middag dreef Elia de spot met hen en zei: ‘Roep luid, want hij is een god. Hij is vast in gedachten verzonken, of hij is zijn behoefte aan het doen, of hij is op reis, of misschien slaapt hij en moet hij wakker worden’” (1 Koningen 18:27). Jesaja gebruikt hetzelfde soort ironie tegen afgodenmakers: een man verbrandt de helft van een blok hout om zijn vlees te braden en zich te verwarmen, “en van het overige maakt hij een god, zijn afgod, en hij knielt ervoor neer en aanbidt hem” (Jesaja 44:16–17).

Job antwoordt zijn vrienden, die zijn lijden steeds aan hem blijven uitleggen, met: “Zonder twijfel zijn jullie de mensen, en met jullie zal de wijsheid sterven” (Job 12:2). Paulus schreef aan de kerk in Korinte, die hoog opgaf van haar eigen wijsheid: “U hebt al alles wat u wilt! U bent al rijk geworden! Zonder ons bent u koningen geworden!” en “Wij zijn dwazen om Christus’ wil, maar u bent wijs in Christus” (1 Korintiërs 4:8, 10). In zijn tweede brief schreef hij: “Want u verdraagt met vreugde de dwazen, terwijl u zelf wijs bent!” en “Vergeef mij dit onrecht!” over zijn weigering om hun geld aan te nemen (2 Korintiërs 11:19; 12:13).

De Schrift vermeldt ook sarcasme dat zij niet goedkeurt. Toen David voor de ark danste, ontmoette zijn vrouw Michal hem met: “Wat heeft de koning van Israël zichzelf vandaag geëerd” (2 Samuël 6:20), en David wees de berisping af.

Gebruikte Jezus sarcasme?

Verschillende van zijn uitspraken zijn ironisch. Tegen Farizeeën die Gods wet opzij schoven voor hun eigen gebruiken zei hij: “U stelt Gods gebod wel heel mooi buiten werking om uw eigen overlevering in stand te houden!” (Marcus 7:9). Toen een menigte stenen oppakte, vroeg hij: “Ik heb u veel goede werken van de Vader laten zien; voor welk van die werken wilt u mij stenigen?” (Johannes 10:32). Toen hem verteld werd dat Herodes hem wilde doden, antwoordde hij dat hij zijn weg moest vervolgen, “want het is onmogelijk dat een profeet buiten Jeruzalem omkomt” (Lukas 13:33). Andere zijn overdrijving: “Blinde gidsen, die de mug uitzift en de kameel doorzwelgt!” (Matteüs 23:24), of de splinter en de balk (Matteüs 7:3–5). Of deze als sarcasme, ironie of hyperbool tellen, hangt af van hoe nauw de woorden worden gedefinieerd. Zijn scherpste uitspraken zijn gericht op religieuze leiders en op huichelarij, zoals in de weeën van Matteüs 23.

De evangeliën vermelden ook sarcasme dat tegen Jezus werd gebruikt. Soldaten deden hem een purperen mantel en een doornenkroon om en groetten hem: “Gegroet, Koning van de Joden!” (Marcus 15:17–18). Aan het kruis zeiden de overpriesters: “Anderen heeft hij verlost; zichzelf kan hij niet verlossen. Laat de Christus, de Koning van Israël, nu van het kruis afkomen, zodat wij het kunnen zien en geloven” (Marcus 15:31–32). De scène echoot Psalm 22: “Allen die mij zien, bespotten mij; zij trekken hun mond open; zij schudden hun hoofd” (Psalm 22:7).

Is God sarcastisch?

Wanneer God Job antwoordt vanuit de storm, vraagt hij waar Job was toen de aarde werd gegrondvest en zegt dan: “Dat weet je, want je was toen geboren, en het getal van je dagen is groot!” (Job 38:21). Psalm 2 zegt over de heersers die samenspannen tegen de Heer en zijn gezalfde: “Hij die in de hemel troont, lacht; de Heer bespot hen” (Psalm 2:4). In beide passages is het doelwit de menselijke trots die zich tegen God verzet.

Wanneer is sarcasme een zonde?

Spreuken waarschuwt tegen wreedheid verkleed als humor: “Als een krankzinnige die brandende pijlen, pijlen en de dood werpt, is de man die zijn naaste bedriegt en zegt: ‘Ik maak maar een grapje!’” (Spreuken 26:18–19). Het woord voor de gewoonlijke spotter is lēṣ, meestal vertaald als “spotter”: “‘Spotter’ is de naam van de arrogante, hoogmoedige man die handelt met arrogante trots” (Spreuken 21:24), en “Verdrijf een spotter, en de twist zal weggaan, en ruzie en smaad zullen ophouden” (Spreuken 22:10). Psalm 1 rekent het tot een zegen om niet te zitten “in de kring van de spotters”. Jezus waarschuwde dat “wie zegt: ‘Dwaas!’, strafbaar zal zijn voor het helse vuur” (Matteüs 5:22).

Christelijke leraren hebben spot gewogen aan de hand van wat de spotter beoogt te doen. Thomas van Aquino behandelde het, onder de naam van bespotting, als een zonde op zich. Zonden van de tong, schreef hij, “moeten hoofdzakelijk worden gewogen naar de intentie van de spreker”, en “de spotter beoogt de persoon die hij bespot te beschamen.” Het bespotten van een klein gebrek voor de grap is een dagelijkse zonde; een persoon zo verachtelijk behandelen dat zijn ongeluk een grap is, is een doodzonde (Summa Theologiae II-II, vraag 75). De Catechismus van de Katholieke Kerk hanteert dezelfde lijn: opscheppen is een belediging van de waarheid, zegt deze, en “dat geldt ook voor ironie die erop gericht is iemand te kleineren door op kwaadaardige wijze een aspect van zijn gedrag te karikaturiseren” (paragraaf 2481). Protestanten trokken de grens ook. De Westminster Larger Catechism noemt “spotten, beschimpen, overhaast, hard en partijdig veroordelen” en “spottende minachting” onder de zonden die door het negende gebod verboden zijn, samen met “het ongelegen spreken van de waarheid, of kwaadaardig met een verkeerd doel” (vraag 145).

Is ironie een zonde?

Nee, niet op zichzelf. Ironie, het tegenovergestelde zeggen van wat bedoeld wordt, loopt door de Schrift, van Elia tot Paulus. Paragraaf 2481 van de Catechismus veroordeelt ironie alleen wanneer deze “erop gericht is iemand in diskrediet te brengen”, en noemt de kwaadaardige karikatuur als de fout. Aquino gebruikte het woord “ironie” in een oudere betekenis, voor het vals vernederen van zichzelf, en besprak het als een zonde tegen de waarheid (Summa Theologiae II-II, vraag 113); dat is iets anders dan sarcasme.

Sarcasme, humor en “dwaze praat”

De Schrift biedt ruimte voor gelach: Prediker geeft “een tijd om te lachen” (Prediker 3:4). Paulus noemt “dwaze praat” onder dingen die “niet passen” (Efeziërs 5:4). Het Griekse woord daar is eutrapelia, dat Aristoteles had gebruikt voor de deugd van gevatheid. Aquino volgde Aristoteles en stelde dat er een deugd kan zijn met betrekking tot spel en grap, die plezier binnen de rede houdt zodat het “past bij het uur en de man”, in een uitdrukking die hij overnam van Cicero (Summa Theologiae II-II, vraag 168, artikel 2). Dus een christen mag lachen en mag scherp spreken wanneer de waarheid dat vereist. Paulus vraagt alleen dat het zout in onze woorden ze vriendelijk houdt: “Laat uw woord altijd aangenaam zijn, met zout smakelijk gemaakt” (Kolossenzen 4:6).

Gerelateerde artikelen

• Is roddelen een zonde?
• Lachen in de Bijbel
• Bijbelverzen over het beheersen van je tong