Limbus versus Vagevuur: Het Vagevuur is katholieke leer; Limbus is nooit gedefinieerd

Katholicisme ontrafeldBekijk alle 45 artikelen in deze reeks

Het vagevuur is gedefinieerde katholieke leer; limbo is dat nooit geweest. Het vagevuur is een zuivering na de dood voor degenen die in Gods genade sterven maar nog niet volledig gezuiverd zijn, die allen de hemel bereiken. Limbo was een theorie, uitgewerkt door theologen vanaf de Middeleeuwen, over baby's die ongedoopt sterven; de Kerk spreekt nu in plaats daarvan van hoop voor hen.

Beide leerstellingen betreffen de mensen van wie we houden nadat ze zijn gestorven, en beide beginnen vanuit het vertrouwen dat God hen niet vergeet. Katholieken bidden voor degenen die worden klaargemaakt voor de hemel. Voor de allerkleinsten onder de doden, de kinderen die stierven voordat ze gedoopt konden worden, kan de Kerk "hen alleen toevertrouwen aan de barmhartigheid van God", en dat doet zij in hoop.

	Vagevuur	Limbo van de kinderen
Wat het is	Een laatste zuivering na de dood	Een voorgestelde staat zonder het aanschouwen van God
Voor wie is het	Mensen die in Gods genade sterven, nog niet volledig gezuiverd	Baby's die ongedoopt sterven, volgens de theorie
Gedefinieerde leer?	Ja, tijdens de Concilies van Florence (1439) en Trente (1563)	Nee, nooit gedefinieerd
Tijdelijk?	Ja: iedereen in het vagevuur bereikt de hemel	Permanent, volgens de theorie
Geciteerde Bijbelpassages	2 Maccabees 12:46, 1 Corinthians 3:15, Matthew 12:32	Geen direct
Wat de Kerk vandaag zegt	Een loutering die eindigt in de hemel	Ongedoopte kinderen worden in hoop toevertrouwd aan Gods barmhartigheid (Catechismus 1261)

De Catechismus van de Katholieke Kerk geeft de leer in twee zinnen weer: “Allen die in de genade en de vriendschap van God sterven, maar nog niet volkomen gezuiverd zijn, zijn weliswaar zeker van hun eeuwig heil; maar na hun dood ondergaan zij een loutering, om de heiligheid te verkrijgen die nodig is om de vreugde van de hemel binnen te gaan.” En: “De Kerk noemt deze laatste loutering van de uitverkorenen, die totaal verschilt van de straf van de verdoemden, het vagevuur.”

Het vagevuur wordt soms omschreven als een plaats tussen hemel en hel. De Catechismus stelt het niet zo voor. De mensen in het vagevuur zijn reeds gered; wat overblijft is hun reiniging, en het einde daarvan is de hemel.

De Catechismus zegt dat de Kerk deze leer “vooral op de concilies van Florence en Trente” heeft geformuleerd. In Florence, op 6 juli 1439, stelde het decreet van vereniging met de Griekse Kerk dat als de waarlijk boetvaardigen sterven in de liefde van God voordat zij genoegdoening hebben gedaan voor hun zonden, “hun zielen na de dood door louteringsstraffen worden gereinigd,” en dat de gebeden, missen en aalmoezen van de levenden hen helpen. Tijdens haar laatste zitting, in december 1563, bevestigde het Concilie van Trente “dat er een vagevuur is, en dat de zielen die daar vastgehouden worden, geholpen worden door de voorbeden van de gelovigen, maar vooral door het aanvaardbare offer van het altaar.” Hetzelfde decreet droeg bisschoppen op om “de moeilijkere en subtielere vragen” uit preken voor gewone gemeenten te houden en alles te verbieden wat zou “rieken naar schandelijk gewin.” Het volledige decreet staat in Zitting 25 van Trente.

De Catechismus baseert de leer gedeeltelijk op de praktijk van het bidden voor de doden, die zij reeds in de Schrift vindt, in het Tweede Boek der Makkabeeën. Judas Makkabeus hield een inzameling en “zond twaalfduizend drachmen zilver naar Jeruzalem om een offer te laten brengen voor de zonden van de doden.” De passage sluit af, in de Douay-Rheims vertaling:

Het is daarom een heilige en heilzame gedachte om voor de doden te bidden, opdat zij van zonden verlost mogen worden.

2 Makkabeeën 12:46 (Douay-Rheims)

Moderne vertalingen van het Grieks, inclusief degene die de Catechismus citeert, zeggen dat Judas “verzoening deed voor de doden, opdat zij van hun zonde verlost zouden worden.”

Vanuit die praktijk stapt de Catechismus over naar die van de Kerk zelf: vanaf het begin heeft de Kerk “gebeden als voorbede voor hen opgedragen, bovenal het eucharistisch offer,” en beveelt zij aalmoezen, aflaten en boetedoening aan ten behoeve van de doden. Katholieken bidden nog steeds voor de zielen in het vagevuur op dezelfde manier.

De Catechismus citeert ook Paulus' beeld in 1 Korintiërs van de dag waarop ieders werk door vuur wordt beproefd: “Als iemands werk verbrandt, zal hij schade lijden, maar hij zelf zal gered worden, zij het als door vuur heen.” En het citeert paus Gregorius de Grote over Jezus' uitspraak dat een zonde tegen de Heilige Geest niet vergeven zal worden “noch in deze wereld, noch in de toekomende wereld” (Matteüs 12:32). Gregorius redeneerde: “Uit deze uitspraak begrijpen we dat bepaalde overtredingen in dit tijdperk vergeven kunnen worden, maar andere in het toekomende tijdperk.”

Nee, niet in de katholieke vorm, hoewel ze wel voor de doden bidden. De Orthodoxe Kerk in Amerika vat het samen in één zin: “de Orthodoxe Kerk gelooft niet in het vagevuur als een ‘derde’ of ‘alternatieve’ staat naast hemel en hel.” Orthodoxe christenen bidden nog steeds voor de overledenen vanaf het moment van overlijden, met een herdenkingsdienst, de Panichida, op de derde, negende en veertigste dag, en op vijf herdenkingszaterdagen gedurende het jaar. De begrafenis eindigt met de hymne “Eeuwige Gedachtenis”, wat, zo legt de OCA uit, “de smeekbede is dat God de doden zou gedenken, want in de Bijbel is het Gods ‘eeuwige gedachtenis’ die de mens in leven houdt.”

Het verschil is oud. De voorwaarden voor hereniging tijdens het Concilie van Florence omvatten wat de OCA “een verklaring van het westerse concept van het vagevuur” noemt. Marcus van Efeze verzette zich tegen de unie, en de Orthodoxe Kerk als geheel verwierp deze later.

De anglicaanse en gereformeerde belijdenissen wijzen het af. De Articles of Religion van de Church of England noemen “de Roomse leer betreffende het vagevuur” “een dwaze, ijdel verzonnen zaak” (fond betekent hier dwaas), “en op geen enkele garantie van de Schrift gebaseerd.” De Westminster Confessie, de gereformeerde geloofsbelijdenis van 1646, leert dat bij het sterven de zielen van de rechtvaardigen naar de hemel gaan en de zielen van de goddelozen naar de hel, en voegt eraan toe: “Naast deze twee plaatsen, voor zielen die van hun lichaam gescheiden zijn, erkent de Schrift er geen.”

Een deel van het meningsverschil gaat over de Bijbel zelf. Protestanten beschouwen 2 Makkabeeën niet als Schrift: de Church of England leest het “als voorbeeld voor het leven”, niet “om enige leer te vestigen”, en de Westminster Confessie stelt dat dergelijke boeken “geen deel uitmaken van de canon van de Schrift.” Dus het Makkabeeën-fragment heeft voor hen geen leerstellig gewicht.

Het woord komt van het Latijnse limbus, wat “zoom” of “rand” betekent, de uiterste grens van iets. Katholieke schrijvers gebruikten het in twee betekenissen.

De eerste is het vagevuur van de vaderen: de staat van de rechtvaardigen die vóór Christus stierven en op Hem wachtten. De Catechismus gebruikt het woord limbo niet, maar beschrijft hetzelfde wachten in de “schoot van Abraham”, en leert dat toen Christus afdaalde naar de doden, Hij ging “om de rechtvaardigen die Hem waren voorgegaan te bevrijden.”

De tweede is het limbo van de ongedoopte kinderen. Het was een theorie dat baby's die zonder doop sterven, zonder zelf enige zonde te hebben begaan, van het aanschouwen van God worden weerhouden vanwege de erfzonde, maar geen andere straf ondergaan. De term zelf, zo merkt de Internationale Theologische Commissie op, een orgaan van theologen dat de Heilige Stoel adviseert, werd “gesmeed aan de eeuwwisseling van de 12e en 13e eeuw.”

De Kerk beweert het niet te weten. Zij vertrouwt deze kinderen toe aan Gods barmhartigheid en hoopt op hun redding. De Catechismus zegt:

Wat betreft kinderen die zonder doopsel zijn gestorven, kan de Kerk hen alleen toevertrouwen aan de barmhartigheid van God, zoals zij dat doet in haar uitvaartrituelen voor hen. Inderdaad, de grote barmhartigheid van God die wil dat alle mensen gered worden, en de tederheid van Jezus jegens kinderen die Hem deed zeggen: “Laat de kinderen tot mij komen, verhinder hen niet,” staan ons toe te hopen dat er een weg naar redding is voor kinderen die zonder doopsel zijn gestorven.

Catechismus van de Katholieke Kerk, 1261

Elders voegt de Catechismus eraan toe dat “God de redding heeft gebonden aan het sacrament van het doopsel, maar Hijzelf is niet gebonden aan Zijn sacramenten.”

In haar studie uit 2007 concludeerde de Internationale Theologische Commissie dat er “ernstige theologische en liturgische gronden zijn voor de hoop dat ongedoopte kinderen die sterven, gered zullen worden en de zalige aanschouwing zullen genieten.” Ze was voorzichtig met wat die hoop inhoudt: “Wij benadrukken dat dit redenen zijn voor hoopvol gebed, in plaats van gronden voor zekere kennis.” De slotparagraaf stelt dat deze redenen “sterke gronden voor hoop geven dat God kinderen zal redden wanneer wij niet in staat zijn geweest voor hen te doen wat we hadden gewild, namelijk hen dopen in het geloof en het leven van de Kerk.”

Het kwam niet voort uit een passage in de Schrift. De Internationale Theologische Commissie spreekt over “het ontbreken van enige positieve leer binnen het Nieuwe Testament” over ongedoopte kinderen. Het idee groeide voort uit een langdurig theologisch debat.

In het Oosten schreef Gregorius van Nazianze dat dergelijke kinderen “noch lof noch straf van de Rechtvaardige Rechter” ontvangen, en de Griekse kerkvaders leerden over het algemeen dat zij geen eeuwige verdoemenis ondergaan, zonder te zeggen waar ze heen gaan. In het Westen nam Augustinus in het begin van de vijfde eeuw een hardere lijn in, waarbij hij tegen Pelagius argumenteerde op basis van Jezus' woorden in Johannes 3:5 dat niemand het koninkrijk van God kan binnengaan tenzij hij geboren is “uit water en uit de Geest”. Voor Augustinus was er geen “middenweg” tussen hemel en hel, hoewel hij stelde dat de straf van deze kinderen de “mildste veroordeling” van allemaal was.

Latere middeleeuwse theologen verzachtten die visie stap voor stap. Vanaf Petrus Abaelardus lazen de meesten Augustinus' mildste straf als het verlies van het aanschouwen van God zonder enige andere pijn, een leer die Petrus Lombardus verspreidde. Thomas van Aquino en Duns Scotus gingen verder: zij stelden dat deze kinderen "een volledig natuurlijk geluk genieten door hun vereniging met God in alle natuurlijke goederen". Het idee werd nog steeds bediscussieerd in 1794, toen paus Pius VI het recht van katholieke scholen verdedigde om over het limbo te onderwijzen nadat de jansenistische Synode van Pistoia (1786) het had veroordeeld als een pelagiaanse fabel.

Het is nooit een gedefinieerde leer geweest en het is niet veroordeeld. De studie van de Internationale Theologische Commissie uit 2007, De hoop op redding voor kinderen die sterven zonder gedoopt te zijn, stelt dat de theorie "nooit is opgenomen in de dogmatische definities van het leergezag", hoewel het leergezag van de Kerk het soms wel noemde in haar gewone onderricht tot aan het Tweede Vaticaans Concilie. "Het blijft daarom een mogelijke theologische hypothese." De Catechismus van 1992 vermeldt het niet.

De commissie is een adviesorgaan. Haar statuten geven haar de taak "om leerstellige problemen van groot belang te bestuderen" en op die manier "haar hulp aan te bieden aan het leergezag van de Kerk", het leergezag dat toebehoort aan de paus en de bisschoppen. Haar studies zijn op zichzelf geen leergezag. De commissie stuurde deze studie naar haar voorzitter, kardinaal William Levada, die deze goedkeurde voor publicatie na ontvangst van "de goedkeuring van de Heilige Vader in een audiëntie verleend op 19 januari 2007." De paus was toen Benedictus XVI, en wat hij goedkeurde was de publicatie ervan. De studie zegt duidelijk wat ze niet verandert: geen van haar redenen "mag worden gebruikt om de noodzaak van de doop te ontkennen, noch om de toediening van het sacrament uit te stellen."

De Catechismus leert dat "De Heer zelf bevestigt dat de doop noodzakelijk is voor het heil," en twee zinnen later zegt voor wie: "De doop is noodzakelijk voor het heil voor degenen aan wie het Evangelie is verkondigd en die de mogelijkheid hebben gehad om om dit sacrament te vragen." Het kerkelijk recht vraagt ouders om snel te handelen: "Ouders zijn verplicht ervoor te zorgen dat kinderen in de eerste weken worden gedoopt."

Dus brengt de Kerk haar kinderen in hun eerste weken naar de doopvont, en zij stopt niet met hopen voor degenen die die nooit hebben bereikt. Zij vertrouwt hen toe aan de barmhartigheid van God, "die wil dat alle mensen gered worden", en aan de Heer die zei: "Laat de kinderen tot mij komen, verhinder hen niet."

---

• Gebeden voor troost na een overlijden
• Gaan gelovigen direct naar de hemel als ze sterven? De meeste kerken zeggen ja
• Bijbelmysteries: Wat gebeurt er volgens de Bijbel als je sterft?
• Bijbelmysteries: Wat is de hel? Beschrijving van de hel in de Bijbel
• Bijbelmysteries: Gingen gelovigen uit het Oude Testament naar de hemel?
• Bijbelse debatten: daalde Jezus af in de hel?

Meer uit deze reeksKatholicisme ontrafeldBekijk alle 45 artikelen