De Puriteinen: Wie ze waren en waarom ze Engeland verlieten

De Puriteinen waren Engelse protestanten uit de late 16e en 17e eeuw die de Kerk van Engeland wilden zuiveren van wat zij zagen als de overblijfselen van de rooms-katholieke eredienst. De meesten van hen verlieten Engeland nooit: ze bleven en drongen thuis aan op hervormingen, en in de jaren 1640 kwamen ze daar aan de macht. Maar vanaf 1630, toen de bisschoppen van de koning hen dwongen zich te conformeren en de koning zonder parlement regeerde, zeilden er wel 20.000 van hen naar Amerika, de meesten naar Nieuw-Engeland, in het geloof dat God hen een plek aan de overkant van de zee bood waar ze Hem konden aanbidden zoals zij geloofden dat de Schrift leerde. De Pilgrims die in 1620 met de Mayflower kwamen, waren een kleinere en afzonderlijke groep, Separatisten die de Kerk van Engeland al hadden verlaten.

De Puriteinen die de oversteek maakten, hadden die kerk niet verlaten, en dat schreven ze ook bij hun vertrek. Op 7 april 1630 ondertekenden John Winthrop en de leiders van het gezelschap in Yarmouth, aan boord van de Arbella, een afscheidsbrief aan "de rest van hun Broeders in en van de Kerk van Engeland". Ze noemden haar "onze dierbare Moeder" en zeiden dat ze hun vaderland niet konden verlaten "zonder veel droefheid in het hart en vele tranen in onze ogen", en ze vertelden de broeders die ze achterlieten: "wij verlaten haar daarom niet, alsof we de melk waarmee we daar gevoed zijn, verafschuwen." Ze noemden zichzelf "een zwakke kolonie van uzelf" en vroegen de kerk in het thuisland om onophoudelijk voor hen te bidden, omdat haar gebeden "een zeer voorspoedige wind in onze zeilen" zouden zijn.

Zij waren leden van de Kerk van Engeland die geloofden dat de reformatie halverwege was gestopt. De eerste tekenen van hen zijn te zien in 1563, toen predikanten, waaronder Engelse ballingen die uit Genève waren teruggekeerd, weigerden het koorhemd in de kerk en de baret en toga op straat te dragen, en tegen 1565 hadden sommigen daarom hun ambt verloren. De historicus Maitland noemde hen "degenen die streefden naar een eredienst gezuiverd van alle smet van het pausdom". Naarmate de ruzie voortduurde, raakten ze verdeeld over hoe de kerk bestuurd moest worden, want sommigen wilden de bisschoppen behouden, anderen wilden presbyteriaans bestuur, en weer anderen wilden dat elke gemeente zichzelf bestuurde.

Slechts enkelen van hen gingen ooit naar Nieuw-Engeland, meestal tussen 1629 en 1640, en de rest bleef om de strijd in Engeland voort te zetten. Het Lange Parlement bracht hen aan de macht, de Westminster Assembly kwam in 1643 bijeen om te proberen hun eigen meningsverschillen bij te leggen, en nadat de monarchie in 1660 was hersteld, leefde hun geloof voort in de non-conformistische kerken van Engeland. Wat zij geloofden over genade, de Bijbel, de eredienst en de zondag staat uiteengezet op onze pagina over hoe de Puriteinen verschilden van andere protestanten.

Gedurende de jaren 1620 werden de leiders van kerk en kroon steeds minder bereid om hen te verdragen. Puriteinen kregen te horen dat ze zich moesten conformeren aan manieren van aanbidding die ze verafschuwden, hun predikanten werden uit hun ambt gezet en ze werden bedreigd met "uitroeiing van de aarde" als ze niet in de pas liepen. De straffen konden verschrikkelijk zijn, en in 1630 werd een man veroordeeld tot levenslange gevangenisstraf, zijn bezittingen werden in beslag genomen, zijn neus werd doorgesneden, een oor werd afgesneden en zijn voorhoofd werd gebrandmerkt met "S.S.", voor zaaier van opruiing.

De kerkganger die in die jaren het hoogst opklom, was William Laud. Toen Karel I in 1625 de troon besteeg, stelde Laud voor hem een lijst op van de geestelijkheid met een O of een P naast elke naam, de Orthodoxen om bevorderd te worden en de Puriteinen om onderdrukt te worden, en in juli 1628 werd hij bisschop van Londen. Hij zag de Kerk van Engeland op zijn eigen manier. Voor hem was het een tak van de gehele christelijke kerk, één en dezelfde als de kerk van de apostelen, en hij wilde dat de eredienst in orde werd gehouden en in elke parochie hetzelfde was, met de communietafel, in plaats van de preekstoel, in het middelpunt. Hij hield vol dat het fundament van het geloof de Bijbel was, en in een debat met een jezuïet in 1622 zei hij dat wanneer christenen het oneens zijn, "een wettig en vrij concilie, dat beslist volgens de Schrift, de beste rechter op aarde is". De Puriteinen keken naar een kerk die rond de communietafel was gebouwd en zagen daarin precies de overblijfselen waar ze om hadden gebeden om er vanaf te komen.

Het meeste van wat Laud deed als meester van de kerk kwam nadat Winthrop was vertrokken. Hij werd aartsbisschop van Canterbury in augustus 1633, en vanaf dat moment werden de puriteinse predikanten het zwijgen opgelegd, werd de puriteinse sabbat tegengewerkt en werd het Book of Sports opnieuw uitgegeven, en hij probeerde zelfs de kolonisten in Nieuw-Engeland te bereiken. Zijn bewind sloot grote aantallen gelovige kerkleden uit van de gemeenschap met hun kerk en uit hun land, en de schepen die hen vervoerden bleven varen tot 1640.

De andere hoop van de Puriteinen in het thuisland was het Parlement. Toen het in januari 1629 bijeenkwam, waren de Commons gealarmeerd door "innovaties in de religie", en ook boos dat de koning was doorgegaan met het innen van de douanerechten genaamd tonnage en poundage. Op 2 maart, toen de koning hen beval te verdagen, werd de voorzitter, Sir John Finch, in zijn stoel vastgehouden en werden de deuren op slot gedaan terwijl ze resoluties aannamen die die innovaties veroordeelden en verklaarden dat iedereen die die rechten hief of betaalde, een vijand van zijn land was. Karel ontbond het Parlement en regeerde elf jaar lang zonder. Twee dagen na die scène in de Commons, op 4 maart 1629, verleende hij een charter aan "de Gouverneur en de Compagnie van de Mattachusetts Bay in Newe-England", en daarin werd als "het voornaamste Doel van deze Plantage" genoemd dat het goede leven van de kolonisten de inheemse volkeren zou kunnen winnen voor "de enige ware God" en het christelijk geloof.

John Winthrop, een advocaat die de gouverneur van de kolonie zou worden, schreef in 1629 zijn redenen voor vertrek op, en zijn concepten zijn bewaard gebleven. De eerste was het Evangelie. Het zou een grote dienst aan de kerk zijn, schreef hij, om het Evangelie naar die delen van de wereld te brengen en een bolwerk op te werpen tegen het koninkrijk van de Antichrist, dat de jezuïeten overal probeerden op te bouwen. De tweede was angst voor zijn eigen land. Alle andere kerken van Europa waren verwoest, en hij was er zeker van dat hetzelfde oordeel over Engeland zou komen. Wie wist, vroeg hij zich af, of God deze plek niet had voorzien als "een toevluchtsoord voor velen", die Hij wilde redden van de algemene vernietiging?

De rest van zijn lijst gaat over Engeland zelf. Het land werd moe van zijn mensen, schreef hij, zodat de mens, het kostbaarste van alle schepselen, daar goedkoper werd gehouden dan de aarde waarop hij liep. Kinderen en buren, vooral de armen, werden als de grootste lasten beschouwd, terwijl ze, als de zaken goed zouden zijn, de grootste zegeningen van dit leven zouden zijn. Een goed en oprecht mens kon nauwelijks zijn gezin onderhouden en in comfort leven van welk beroep dan ook, en de scholen en kerken waren zo gecorrumpeerd dat zelfs de slimste kinderen werden bedorven door slechte voorbeelden. Alles bij elkaar zijn dit de redenen van een man die zag dat Engeland zijn kinderen, zijn scholen en zijn kerken in de steek liet, en die dacht dat God een plek opende waar een kerk opnieuw geplant kon worden. Welk beter werk kon een christen doen, vroeg hij, dan helpen een specifieke kerk op te richten en te ondersteunen terwijl deze nog in de kinderschoenen stond?

Hij schreef ook de bezwaren op, met zijn antwoorden. Een daarvan vraagt welk recht ze hadden om een land in te nemen dat lang in handen was geweest van "andere zonen van Adam". Hij gaf vier antwoorden: dat land dat voor iedereen gemeenschappelijk is, van niemand in het bijzonder is, en de inboorlingen zwierven over veel land zonder titel; dat er meer dan genoeg was voor hen en voor de Engelsen; dat God de inboorlingen had verteerd met "een wonderbaarlijke plaag", zodat een groot deel van het land leeg lag; en dat de Engelsen met toestemming van de inboorlingen zouden komen. Dus zijn antwoord berustte deels op de dood van de mensen die daar hadden gewoond, en hij stelde zichzelf de vraag voordat hij ooit vertrok.

Op 26 augustus 1629 kwamen Winthrop en elf anderen bijeen in Cambridge en verbonden zich "in het woord van een christen en in de aanwezigheid van God die de doorzoeker van alle harten is" om tegen de volgende maart klaar te zijn "om in Nieuw-Engeland te wonen en te blijven", op één voorwaarde: dat het charter en het gehele bestuur van de compagnie eerst wettelijk met hen naar Nieuw-Engeland zouden worden overgedragen. Daarmee zou de kolonie in Nieuw-Engeland bestuurd worden door de mensen die er woonden, en niet door een compagnie in Londen.

Winthrop begon zijn dagboek "Voor anker bij Cowes, nabij het Isle of Wight, in de Arbella", en hij dateerde dat eerste item volgens de kalender van de kerk: Paasmaandag, 29 maart 1630. Elf schepen worden genoemd in dat eerste item, de Arbella, Talbot, Ambrose en Jewel die samen voeren en nog zeven die in Southampton wachtten. De predikant John Cotton kwam naar Southampton om de vertrekkende vloot een afscheidspreek te houden, Gods belofte aan Zijn plantage, over de woorden die God aan David gaf: “Ik zal een plaats aanwijzen voor mijn volk Israël en hen planten, zodat zij op hun eigen plaats kunnen wonen en niet meer verplaatst zullen worden” (2 Samuël 7:10). God plant zijn volk, vertelde Cotton hen, “wanneer Hij hen de vrijheid en zuiverheid van Zijn verordeningen schenkt. Het is een land van belofte, waar zij voorzieningen hebben voor zowel de ziel als het lichaam.”

Er is ook een last aan de compagnie uit dat jaar, Een model van christelijke naastenliefde. Een kopie gedrukt in 1838 draagt het opschrift “Geschreven aan boord van de Arbella, op de Atlantische Oceaan” en schrijft het toe aan Winthrop. De meeste mensen kennen één regel ervan, en de woorden die aan die regel voorafgaan gaan over liefde: “wij moeten in dit werk als één man met elkaar verbonden zijn,” en “Wij moeten ons in elkaar verheugen; de omstandigheden van anderen als de onze beschouwen; samen verheugen, samen rouwen, samen werken en lijden.” Dan volgt de waarschuwing: “Want wij moeten bedenken dat wij zullen zijn als een stad op een heuvel. De ogen van alle mensen zijn op ons gericht,” en als zij God ontrouw zouden zijn, “zullen wij tot een verhaal en een spotnaam in de wereld worden gemaakt.” Het beeld is van Jezus zelf, uit de Bergrede: “Een stad die op een berg ligt, kan niet verborgen blijven” (Mattheüs 5:14).

Op zaterdag 12 juni 1630 wierp de Arbella het anker uit tussen de eilanden bij Naumkeag, het huidige Salem. Isaac Allerton, een vooraanstaand man uit Plymouth, kwam aan boord op weg naar Pemaquid, en die avond gingen Winthrop en enkele anderen van de compagnie aan wal en “aten een goede pastei van wild en goed bier.” De maanden die volgden waren zwaar, en Winthrop noteerde de sterfgevallen elk in een paar woorden. Op 2 juli schreef hij: “Mijn zoon, Henry Winthrop, is verdronken bij Salem.” In augustus stierf Lady Arbella Johnson, de vrouw naar wie het schip was vernoemd, en op 30 september stierf ook haar echtgenoot Isaac. Hij had zowel het Cambridge-akkoord als het afscheid van de Kerk van Engeland ondertekend, en Winthrop schreef over hem: “Hij was een heilig man, en wijs, en stierf in zoete vrede.” Daarna kwam de eerste winter, waarin velen van de armere klasse, die lang in tenten hadden gelegen, stierven aan scheurbuik in Boston en Charlestown.

Toch bleven de schepen komen. Vanaf 1630 trokken wel 20.000 puriteinen naar Amerika, de meesten naar Nieuw-Engeland en sommigen zelfs naar West-Indië, en die stroom hield aan tot 1640. Sommigen kwamen “om vis te vangen,” zoals een inwoner van Nieuw-Engeland het uitdrukte, maar de grote meerderheid kwam om God te aanbidden op de manier die zij juist achtten. Zij waren niet de enige Engelse christenen die hun thuis verlieten voor hun geloof in die jaren, want ook Engelse katholieken werden thuis lastiggevallen, en in 1634 brachten de Ark en de Dove ongeveer tweehonderd kolonisten naar Maryland, onder wie twee katholieke priesters.

Sommige schrijvers noemen hen ook puriteinen, omdat zij voortkwamen uit hetzelfde verlangen naar een zuiverdere kerk, maar zij gingen verder dan de puriteinen zouden doen. Zij waren een gemeente uit het dorp Scrooby en de nabijgelegen steden in Nottinghamshire, Lincolnshire en Yorkshire, en zij hadden besloten dat zij helemaal niet in de Kerk van Engeland konden blijven. In de woorden van William Bradford, die een van hen was en later hun gouverneur, verbonden zij zich “door een verbond van de Heer” tot een eigen kerk, “om te wandelen in al Zijn wegen, bekendgemaakt, of nog bekend te maken aan hen.” Dat maakte hen tot separatisten. Zij werden “aan alle kanten opgejaagd & vervolgd,” herinnerde Bradford zich, en in 1607 en 1608 glipten zij weg naar Holland, “waar zij hoorden dat er vrijheid van godsdienst was voor alle mensen.”

Zij woonden elf of twaalf jaar in Leiden, “een schone & prachtige stad.” Bradford zegt dat zij vertrokken omdat het werk zo zwaar was dat weinigen zich bij hen wilden aansluiten, omdat de ouderdom toesloeg, en omdat hun kinderen gebukt gingen onder arbeid of “werden meegetrokken door slechte voorbeelden,” en ten slotte, en niet in de laatste plaats, vanwege “een grote hoop & innerlijke ijver die zij hadden om een goed fundament te leggen” voor het evangelie in de nieuwe wereld, zelfs als zij slechts “opstapjes voor anderen” waren. Toen zij naar het schip in Delfshaven gingen, “wisten zij dat zij pelgrims waren,” schreef hij, en “keken niet veel naar die dingen,” maar sloegen hun ogen op naar de hemel, “hun dierbaarste vaderland.” Naast dat woord schreef hij in de kantlijn “Hebr. 11.”, het hoofdstuk waarin de gelovigen “beleedden dat zij vreemdelingen en pelgrims op aarde waren” (Hebreeën 11:13).

De Mayflower vertrok volgens Bradfords berekening op 6 september 1620 uit Plymouth, met ongeveer honderd passagiers. Bij Cape Cod “vielen zij op hun knieën” en loofden God omdat Hij hen over de “uitgestrekte & woeste oceaan” had gebracht, en op 11 november ondertekenden zij het compact waarmee zij zich verenigden tot een “burgerlijk lichaam,” ondernomen “voor de glorie van God en de bevordering van het christelijk geloof.” In de eerste twee of drie maanden stierf de helft van hen. “Van de 100 & zoveel personen bleven er nauwelijks 50 over,” schreef Bradford. De kolonie overleefde, en tien jaar later was zij er om de vloot van Winthrop te ontmoeten.

	De pelgrims	De puriteinen van Massachusetts Bay
De Kerk van Engeland	Verlieten het als separatisten	Bleven erin, “onze dierbare Moeder”
Voeren uit	1620, de Mayflower, ongeveer 100	Vanaf 1630, wel 20.000 tegen ongeveer 1640
Route	Engeland, daarna Holland (1607–1620)	Direct vanuit Engeland
leider	William Bradford	John Winthrop

De maaltijd die Amerikanen zich herinneren bij Thanksgiving, dat in 2026 op donderdag 26 november valt, was die van de pelgrims, niet die van de puriteinen. Edward Winslow beschreef het in een brief naar huis in december 1621: “Nu onze oogst binnen is, stuurde onze gouverneur vier mannen uit om te jagen, zodat wij ons op een bijzondere manier samen konden verheugen nadat wij de vruchten van onze arbeid hadden verzameld.” De Wampanoag-leider Massasoit kwam “met zo'n negentig man, die wij drie dagen lang hebben onthaald en getrakteerd,” en zijn mannen brachten vijf herten mee. Winslow noemt geen datum en noemt het nooit een dankdag. Hij schrijft, in een jaar waarin de kolonie de helft van haar mensen had verloren, dat “wij door de goedheid van God zo ver van gebrek verwijderd zijn dat wij vaak wensen dat u deelgenoot was van onze overvloed.” Als u woorden wilt om aan uw eigen tafel te bidden, hebben wij twaalf gebeden voor Thanksgiving.

De puriteinen kwamen negen jaar na die oogst, en zij waren vertrokken met de belofte van dankzegging. Hun afscheid van de Arbella vroeg de kerk thuis om hen veilig over te laten komen, en beloofde dat als God hen die overtocht zou schenken, zij Hem “zulke dagelijkse dankzeggingen” zouden brengen als Zijn goedheid verdiende. Het beloofde ook dat zij zouden blijven bidden voor de kerk thuis vanuit “onze arme huisjes in de wildernis.” In de eerste week van juli 1630 kwam de rest van de vloot aan, acht schepen in zes dagen, en op donderdag de 8e schreef Winthrop: “Wij hielden een dag van dankzegging in alle nederzettingen.” Hij zegt niet waarvoor de dag was.

Zij bouwden kerken waarin elke gemeente zichzelf bestuurde, zonder hiërarchie erboven, en waarin volledige leden, althans in het begin, mannen en vrouwen waren die een bekering hadden ondergaan en dit aan de anderen konden laten zien. In 1648 stelde Richard Mather het Cambridge Platform op, dat deze Nieuw-Engelandse Weg uiteenzette, en de leiders hoopten dat Engeland dit op een dag zou kopiëren, wat nooit gebeurde.

Zij brachten ook de overtuiging van hun tijd mee, die zowel door protestanten als katholieken werd gedeeld, dat een samenleving één religie moet hebben. In 1636 verbande Massachusetts Roger Williams, midden in de winter, en in 1638 Anne Hutchinson, en tussen 1659 en 1661 werden vier quakers ter dood gebracht. Williams, die zelf een puriteinse leider was geweest, antwoordde vanuit Rhode Island, de kolonie die hij stichtte, dat “God geen uniformiteit van religie vereist die in een burgerlijke staat wordt opgelegd en afgedwongen,” en dat “gedwongen aanbidding stinkt in Gods neusgaten.” Mensen die een oceaan waren overgestoken voor de vrijheid om te aanbidden, hadden nog niet geleerd die te verlenen, en het was een van henzelf die hen dat vertelde. De Kerk van Engeland die zij hoopten te zuiveren bestaat nog steeds, en haar verhaal wordt verteld op onze pagina over Wat de Church of England is.

Winthrop had gewaarschuwd dat de ogen van alle mensen op hen gericht zouden zijn, en de wereld keek toe, naar de verbanningen evenzeer als naar het geloof. Bradfords kantlijn wees verder, naar de stad die geen enkele kolonie kan bouwen. De pelgrims uit Hebreeën, zegt de brief, “verlangen naar een beter vaderland, dat is een hemels: daarom schaamt God Zich er niet voor hun God genoemd te worden: want Hij heeft voor hen een stad bereid” (Hebreeën 11:16).

---

• Puriteinen vs Protestanten: Puriteinen waren Engelse protestanten
• Wat de Church of England is: een gebedenboek en een man die ervoor brandde
• Welke kerkgenootschappen zijn calvinistisch? Presbyteriaanse, gereformeerde en sommige baptistengemeenten
• 12 Gebeden voor Thanksgiving
• 15 Bijbelverzen over dankzegging en dankbaarheid