Ging Noach naar de hemel? De Bijbel noemt hem een erfgenaam van de gerechtigheid

De Bijbel zegt niet waar Noach nu is, maar noemt hem wel onder de rechtvaardigen. Genesis noemt hem “een rechtvaardig man, oprecht onder zijn tijdgenoten”, en Hebreeën zegt dat hij “erfgenaam werd van de gerechtigheid die door het geloof is”. De Orthodoxe Kerk eert hem als een heilige, en de kerken verschillen van mening over waar zijn ziel heen ging toen hij stierf.

Was Noach rechtvaardig in Gods ogen?

Het verhaal van Noach loopt van Genesis 5 tot Genesis 9. Vóór de zondvloed “vond Noach genade in de ogen van de HEERE” (Genesis 6:8), en het volgende vers beschrijft hem: “Noach was een rechtvaardig man, oprecht onder zijn tijdgenoten; Noach wandelde met God” (Genesis 6:9). “Oprecht” betekent hier onberispelijk, het woord dat de katholieke New American Bible gebruikt. Toen God hem in de ark riep, gaf Hij de reden: “want u heb Ik in dit geslacht voor Mijn aangezicht rechtvaardig gezien” (Genesis 7:1).

Latere Schriftgedeelten houden hem onder de rechtvaardigen. Via Ezechiël noemt God hem samen met twee anderen om te laten zien hoe weinig de goedheid van één persoon anderen kan redden wanneer het oordeel over een land komt: “Al waren deze drie mannen, Noach, Daniël en Job, in zijn midden, zij zouden door hun gerechtigheid slechts hun eigen ziel redden” (Ezechiël 14:14). Tweede Petrus noemt hem “een prediker van de gerechtigheid” en zegt dat God “Noach, de achtste, bewaard heeft” (2 Petrus 2:5), wat betekent Noach en zeven anderen, de acht mensen in de ark. Hebreeën geeft het meest volledige oordeel: “Door het geloof heeft Noach, toen hij een aanwijzing van God ontvangen had over de dingen die nog niet te zien waren, uit ontzag voor God de ark gereedgemaakt tot behoud van zijn gezin; … en hij werd erfgenaam van de gerechtigheid die door het geloof is” (Hebreeën 11:7).

Genesis maakt hem niet foutloos. Na de zondvloed plantte hij een wijngaard, “en hij dronk van de wijn en werd dronken” (Genesis 9:21), en de problemen die daarop volgden worden verteld in wat Cham deed bij Noach. Hebreeën plaatst hem nog steeds onder de gelovigen.

Stierf Noach, of werd hij opgenomen zoals Henoch en Elia?

Noach stierf. Genesis sluit zijn verhaal in twee verzen: “Noach leefde na de zondvloed nog driehonderdvijftig jaar. Alle dagen van Noach waren negenhonderdvijftig jaar; en hij stierf” (Genesis 9:28–29). Het geeft geen doodsoorzaak en geen begraafplaats, alleen het aantal jaren; hoe Noach 950 jaar leefde is een vraag op zich.

De Schrift vertelt over twee mannen die de wereld verlieten zonder op de gebruikelijke manier te sterven. Henoch, de overgrootvader van Noach, “wandelde met God; en hij was er niet meer, want God nam hem weg” (Genesis 5:24), en Hebreeën voegt eraan toe dat hij “de dood niet gezien heeft” (Hebreeën 11:5). Elia “voer met een storm naar de hemel” (2 Koningen 2:11). Genesis gebruikt dezelfde woorden voor Henoch en voor Noach, beide mannen die “met God wandelden” (Genesis 5:24; 6:9), en eindigt hun verhalen verschillend. De Schrift vermeldt geen opname voor Noach.

Waar ging Noach heen toen hij stierf?

Het Oude Testament spreekt over de doden die afdalen naar Sjeool, het rijk van de doden, dat het Nieuwe Testament Hades noemt. In Jezus’ gelijkenis van de rijke man en Lazarus werd de arme man “door de engelen gedragen in de schoot van Abraham”, en “een grote kloof” scheidt hem van de rijke man in pijn (Lukas 16:22–26). Hebreeën zegt over alle gelovigen die het heeft genoemd, waaronder Noach, dat zij “de belofte niet verkregen hebben, omdat God iets beters voor ons voorzien had, zodat zij zonder ons niet tot de volmaaktheid zouden komen” (Hebreeën 11:39–40). Op basis van deze verzen hebben de kerken verschillende beelden gevormd van wat er gebeurde met de rechtvaardigen die vóór Christus stierven.

De katholieke leer

De Catechismus van de Katholieke Kerk leert dat de rechtvaardigen die vóór Christus stierven, op Hem wachtten in het rijk van de doden, en dat Hij hen bevrijdde toen Hij stierf. Het legt uit dat de Schrift dat rijk “hel” noemt, Sjeool in het Hebreeuws of Hades in het Grieks, “omdat degenen die daar zijn, verstoken zijn van het aanschouwen van God”, en dat dit gold “voor alle doden, zowel de kwaden als de rechtvaardigen, terwijl zij wachten op de Verlosser”. Vervolgens: “Het zijn precies deze heilige zielen, die in de schoot van Abraham op hun Verlosser wachtten, die Christus de Heer bevrijdde toen Hij in de hel afdaalde” (Catechismus 633). “Hij opende de poorten van de hemel voor de rechtvaardigen die Hem waren voorgegaan” (637). Volgens deze leer ging Noach bij zijn dood niet naar de hemel; hij wachtte onder de rechtvaardigen totdat Christus tot hen kwam. De passage noemt niemand bij naam, maar elders noemt de Catechismus Noach, samen met Daniël en Job, onder de “grote figuren onder de heidenen” die de Bijbel vereert (58). De Apostolische Geloofsbelijdenis belijdt dezelfde gebeurtenis met de woorden “nedergedaald ter helle” (636).

Orthodoxe leer

De Orthodoxe Kerk vertelt over Christus’ afdaling in de Hades in een icoon en in liederen. Het icoon dat zij met Pasen gebruikt, toont die afdaling. De Orthodoxe Kerk in Amerika beschrijft Christus “staand op de verbrijzelde poorten van de Hades. Met uitgestrekte armen reikt Hij de hand aan Adam en alle andere rechtvaardigen uit het Oude Testament die Hij daar heeft gevonden. Hij leidt hen uit het koninkrijk van de dood.” In een hymne van de Vespers van Stille Zaterdag roept de Hades zelf uit: “Als God heeft Hij de zielen opgewekt die ik gevangen hield.”

Protestantse leer

Gereformeerde protestanten zetten hun antwoord uiteen in de Westminster Confessie, de belijdenis van presbyteriaanse kerken zoals de Orthodox Presbyterian Church. Deze stelt dat de gelovigen vóór Christus door Hem werden gered: de gelovigen uit het Oude Testament werden opgebouwd “in het geloof in de beloofde Messias, door wie zij volledige vergeving van zonden en eeuwige zaligheid hadden”. Johannes Calvijn schreef over Hebreeën 11:7 dat Noachs gerechtigheid moest rusten op geloof, omdat “het leven van niemand, hoe heilig het ook mag zijn, wanneer het getoetst wordt aan de regel van Gods wet, Hem kan behagen zonder dat er vergeving wordt geschonken.”

Protestanten verschillen van mening over wat er met de gelovigen uit het Oude Testament gebeurde bij hun dood. De Westminster Confessie stelt dat bij de dood “de zielen van de rechtvaardigen, die dan volmaakt zijn in heiligheid, worden ontvangen in de hoogste hemelen”, en dat de Schrift geen derde plaats voor de doden kent; volgens die lezing ging Noach naar God toen hij stierf. Sommige evangelischen hebben in plaats daarvan geleerd dat de heiligen uit het Oude Testament in de Sjeool wachtten tot Christus opvoer naar de hemel, waarbij zij “Hij heeft de gevangenen weggevoerd” (Efeziërs 4:8) lazen als Christus die hen naar de hemel leidde. De baptistenpredikant W. A. Criswell beschreef die visie in een preek uit 1971, merkte op dat de eerste editie van de Scofield-Bijbel dit leerde en de nieuwe editie het had geschrapt, en gaf de voorkeur aan zijn eigen lezing: Christus “leidde degenen gevangen die Hem gevangen hadden proberen te maken”, wat betekent zonde, dood en Satan.

Wie waren de “geesten in de gevangenis” in 1 Petrus 3?

Petrus noemt Noach in een passage die lezers al sinds de vroege kerk heeft verbaasd. Christus, schrijft hij, werd “ter dood gebracht in het vlees, maar levend gemaakt door de Geest: waarin Hij ook heen is gegaan en gepredikt heeft aan de geesten in de gevangenis; die eertijds ongehoorzaam waren, toen de lankmoedigheid van God eenmaal wachtte in de dagen van Noach, terwijl de ark in gereedheid werd gebracht” (1 Petrus 3:18–20). “Levend gemaakt” betekent tot leven gewekt, en “eertijds” betekent vroeger. Christenen hebben deze verzen op minstens vier manieren gelezen.

• De Catechismus leest ze als een afdaling van Christus: hij ging naar de doden “als Verlosser, die het Goede Nieuws verkondigde aan de geesten die daar gevangen zaten” (632). Pater Steven Kostoff van de Orthodoxe Kerk in Amerika schrijft dat “de Vaders in deze verzen een duidelijke toespeling op deze afdaling in de hades vonden.”
• Augustinus gaf in een brief uit 414 aan een mede-bisschop toe dat de passage hem in verwarring bracht. Sommigen, zo rapporteerde hij, geloofden dat Christus bij zijn afdaling “Abel, Seth, Noach en zijn huis, Abraham, Izaäk, Jakob en de andere aartsvaders en profeten” bevrijdde. Augustinus betoogde dat de schoot van Abraham “niet geloofd moet worden als een deel van de hel te zijn,” en neigde naar een andere lezing: Christus predikte in de Geest in de dagen van Noach zelf, aan mensen die niet wilden luisteren. Zoals hij terloops opmerkte: “het bouwen van de ark was in zekere zin zelf een prediking van genade.”
• Calvijn verwierp de lezing van de afdaling (“de woorden betekenen zoiets niet”) en las ze als betrekking hebbend op de rechtvaardige doden: “de openbaring van Christus’ genade werd geschonken aan godvruchtige geesten.” Hij suggereerde dat het Griekse woord voor gevangenis een wachttoren zou kunnen betekenen, zodat “godvruchtige zielen in de hoop op de hun beloofde redding uitkeken, alsof ze die van verre zagen.”
• De aantekeningen van de katholieke New American Bible zeggen dat “het niet duidelijk is wie deze geesten precies zijn.” Het kunnen “de geesten van de zondaars zijn die in de zondvloed stierven, of engelachtige machten, vijandig aan God, die door Christus zijn overwonnen.”

Wie de geesten ook waren, Petrus plaatst het gezin van Noach onder de geredden, de ark “waarin weinigen, dat is acht zielen, door water werden gered.” In het volgende vers maakt hij van die redding een beeld van de doop: “Het tegenbeeld daarvan, de doop, redt nu ook ons” (1 Petrus 3:21), een van de verzen achter wat de ark symboliseert in het christelijk onderricht.

Is Noach een heilige?

De Orthodoxe Kerk eert hem als zodanig, met de titel Rechtvaardige. De Orthodoxe Kerk in Amerika viert “Rechtvaardige Noach” op de Zondag van de Heilige Voorvaders, de zondag die valt tussen 11 en 17 december, en noemt “de rechtvaardige Noach, zoon van Lamech” opnieuw op de zondag voor Kerstmis. De hymne van de Voorvaders begint met: “Door geloof hebt U de Voorvaders gerechtvaardigd,” in de taal van Hebreeën 11. De Katholieke Catechismus spreekt algemener: “De aartsvaders, profeten en bepaalde andere figuren uit het Oude Testament zijn en zullen altijd als heiligen worden geëerd in alle liturgische tradities van de Kerk” (61).

Hoe verschilt het einde van Noach van de zondvloedheld uit Gilgamesj?

Een oud Mesopotamisch gedicht, het Gilgamesj-epos, heeft zijn eigen overlevende van de zondvloed, Uta-napishti, vaak gespeld als Utnapishtim. Op de elfde tablet vraagt Gilgamesj hem, in een vertaling naar A. R. George: “Hoe kwam het dat u de vergadering van de goden bijwoonde en het eeuwige leven vond?” Zijn antwoord is het verhaal van de zondvloed. De overlevende uit het gedicht is aan de dood ontsnapt. Genesis eindigt het verhaal van Noach met het refrein dat het gebruikt voor Adam en zijn nakomelingen in Genesis 5: “en hij stierf.”

Zullen we Noach in de hemel zien?

Christenen hopen van wel. Jezus zei dat “velen zullen komen van het oosten en westen, en zullen aanliggen met Abraham, en Izaäk, en Jakob, in het koninkrijk der hemelen” (Matteüs 8:11). Hij noemt Noach niet, maar Hebreeën plaatst Noach in het gezelschap van Abraham en eindigt zijn lijst van gelovigen door hun toekomst aan de onze te verbinden: God voorzag “iets beters voor ons, opdat zij zonder ons niet tot de volmaaktheid zouden komen” (Hebreeën 11:40). Calvijn vatte het vers op als dat God wenste “dat wij met hen verenigd zouden worden in het lichaam van Christus.”

Dan richt de brief zich tot zijn lezers: “Daarom, daar wij door zo’n grote wolk van getuigen omringd zijn, laten wij elke last afleggen … en met volharding de wedloop lopen die voor ons ligt” (Hebreeën 12:1). De man die een ark bouwde “tot redding van zijn huis” staat in die wolk.

Gerelateerde artikelen

• Gingen gelovigen uit het Oude Testament naar de hemel?
• Daalde Jezus af in de hel?
• Wat is Stille Zaterdag?
• De grote wolk van getuigen in Hebreeën 12:1
• Ging Elia naar de hemel?
• Bijbelverzen over Noach en de zondvloed