Feiten over de paus: Leo XIV, wat een paus doet en hoe hij wordt gekozen

Katholicisme ontrafeldBekijk alle 45 artikelen in deze reeks

De paus is vandaag Leo XIV. Geboren als Robert Francis Prevost in Chicago in 1955, werd hij gekozen op 8 mei 2025, de eerste paus uit de Verenigde Staten. Als bisschop van Rome staat hij aan het hoofd van de Katholieke Kerk, die stelt dat elke paus de opvolger is van de heilige Petrus. Kardinalen kiezen hem en hij dient voor het leven, tenzij hij aftreedt.

Achter de titels en de ceremonie staat een eenvoudige opdracht. Na de Verrijzenis vroeg Jezus Petrus drie keer of hij van hem hield, en elke keer gaf hij hem werk te doen: “Weid mijn lammeren,” “Hoed mijn schapen,” en opnieuw “Weid mijn schapen” (Johannes 21:15–17). Katholieken geloven dat die opdracht overgaat van de ene bisschop van Rome naar de volgende. Het woord paus betekent vader, en een van zijn historische titels is nog nederiger: Dienaar van de dienaren Gods.

Leo XIV is een augustijner broeder en canoniek jurist die een groot deel van zijn leven in Peru doorbracht, eerst als missionaris en later als bisschop. De biografie van het Vaticaan beschrijft hem als de eerste paus uit de Verenigde Staten van Amerika en de eerste augustijnse paus in de geschiedenis van de Kerk. Hij spreekt Engels, Spaans, Portugees, Frans en Italiaans, en hij werd 71 op 14 september 2026.

Jaar	Stap
1955	Geboren in Chicago op 14 september
1977	Graad in de wiskunde, Villanova University; treedt toe tot de Orde van Sint-Augustinus
1982	Tot priester gewijd in Rome op 19 juni, tijdens zijn studie canoniek recht
1985	Uitgezonden naar de augustijnse missie in Chulucanas, Peru; geeft later les en dient als parochiepriester in Trujillo
2001–2013	Generaal-overste van de augustijnen, wereldwijd
2014–2015	Tot bisschop gewijd voor Chiclayo, Peru; wordt Peruaans staatsburger
2023	Hoofd van het Vaticaanse kantoor voor bisschoppen; gecreëerd tot kardinaal op 30 september
2025	Gekozen tot paus op 8 mei; ingehuldigd op 18 mei

Zijn eerste woorden vanaf het balkon van de Sint-Pieter waren: "Vrede zij met u allen!" Twee dagen later vertelde hij de kardinalen dat hij zijn naam had gekozen met Leo XIII in gedachten, de paus wiens encycliek Rerum Novarum de sociale kwestie aan de orde stelde tijdens de eerste grote industriële revolutie. In de eigen nummering van het Vaticaan is hij de 267e paus; de andere gegevens van het pausdom, van de langste regeerperiode tot de meest gebruikte namen, zijn verzameld in hoeveel pausen er zijn geweest.

Hij is in de eerste plaats een bisschop. Het Wetboek van Canoniek Recht beschrijft hem in één zin: "De bisschop van de Romeinse Kerk, in wie het ambt voortduurt dat door de Heer op unieke wijze aan Petrus, de eerste van de Apostelen, is gegeven en aan zijn opvolgers moet worden overgedragen, is het hoofd van het college van bisschoppen, de plaatsvervanger van Christus en de herder van de universele Kerk op aarde."

De Catechismus van de Katholieke Kerk legt uit waar dat ambt voor dient. De paus “is het blijvend en zichtbaar beginsel en fundament van de eenheid zowel van de bisschoppen als van de gehele menigte van de gelovigen,” en hij heeft “de volledige, hoogste en universele macht over de gehele Kerk, een macht die hij altijd ongehinderd kan uitoefenen.” Het canoniek recht, dat die autoriteit vastlegt, bindt hem ook aan de andere bisschoppen: in zijn ambt is hij “altijd verbonden in gemeenschap met de andere bisschoppen en met de universele Kerk.”

In de praktijk betekent dit dat een paus onderwijst, door middel van encyclieken, homilieën en toespraken; bestuurt, vooral door het benoemen van bisschoppen (“De Opperste Pontifex benoemt bisschoppen vrijelijk of bevestigt degenen die rechtmatig zijn gekozen”); en de Kerk bijeenhoudt. De kardinalen helpen hem, en de kantoren van de Romeinse Curie behartigen de wereldwijde zaken van de Kerk in zijn naam. Hij is ook staatshoofd van Vaticaanstad.

Zijn enige alledaagse titel is Bisschop van Rome. In 2019 liet Franciscus de andere titels verplaatsen naar een aparte pagina van het jaarboek van het Vaticaan, de Annuario Pontificio, en sinds de editie van 2020 staan ze vermeld als historische titels. De editie van 2024 geeft ze in deze volgorde:

• Plaatsvervanger van Jezus Christus
• Opvolger van de Vorst der Apostelen
• Opperste Pontifex van de Universele Kerk
• Patriarch van het Westen
• Primaat van Italië
• Aartsbisschop en Metropoliet van de Provincie Rome
• Soeverein van de Staat Vaticaanstad
• Dienaar van de dienaren Gods

Patriarch van het Westen is geschrapt en weer hersteld. Benedictus XVI schrapte de titel in 2006, en deze verscheen opnieuw in het jaarboek van 2024, geplaatst na Opperste Pontifex van de Universele Kerk, zonder enige uitleg van de persdienst van het Vaticaan op dat moment.

Waar komt het woord paus vandaan?

Van het Griekse pappas, vader, via het Latijn van de Kerk PAPA. In het Westen werd het woord ooit gebruikt voor bisschoppen in het algemeen, en in het Oosten ook voor priesters. Tegen de vierde eeuw werd het de speciale titel van de Bisschop van Rome, en in de elfde eeuw schreef Gregorius VII, zoals de Catholic Encyclopedia het verwoordt, “uiteindelijk voor dat het beperkt moest blijven tot de opvolgers van Petrus.”

Vanwege wat Jezus tegen hem zei. Toen Jezus zijn discipelen vroeg: “Maar wie zeggen jullie dat ik ben?”, antwoordde Simon Petrus: “Gij zijt de Christus, de Zoon van de levende God.” Jezus antwoordde:

“En ik zeg u ook, dat gij zijt Petrus, en op deze petra zal ik mijn kerk bouwen; en de poorten van de hel zullen haar niet overweldigen. En ik zal u de sleutels van het koninkrijk der hemelen geven: en al wat gij op aarde zult binden, zal in de hemelen gebonden zijn: en al wat gij op aarde zult ontbinden, zal in de hemelen ontbonden zijn.” (Matteüs 16:18–19)

Na de Opstanding vroeg Jezus Petrus drie keer of hij van hem hield, en gaf hem drie keer een opdracht: “Weid mijn lammeren,” “Hoed mijn schapen,” en opnieuw “Weid mijn schapen” (Johannes 21:15–17).

De Katholieke Kerk leest deze woorden als de instelling van een ambt. De Catechismus zegt: “Vanwege het geloof dat hij beleed, zal Petrus de onwankelbare rots van de Kerk blijven,” en het interpreteert de sleutels als de autoriteit om het huis van God te besturen, wat Jezus bevestigde toen hij Petrus opdroeg zijn schapen te weiden. In de katholieke leer zet dat ambt zich voort in de bisschoppen van Rome, zodat elke paus de opvolger van Petrus is.

Andere christenen lezen dezelfde verzen anders. De Orthodoxe Kerk in Amerika leert dat in Matteüs 16:18 “het woord ‘rots’ verwijst naar de geloofsbelijdenis van Petrus, en niet naar Petrus zelf.” Ook de Catechismus koppelt de rots aan het geloof van Petrus: “Op de rots van dit geloof, beleden door de H. Petrus, bouwde Christus zijn Kerk.” Presbyteriaanse en Gereformeerde kerken belijden, in de woorden van de Westminster Confessie van het Geloof zoals herzien in Amerika en gehanteerd door de Orthodoxe Presbyteriaanse Kerk: “Er is geen ander hoofd van de kerk dan de Heer Jezus Christus. Noch kan de paus van Rome, in welke zin dan ook, het hoofd daarvan zijn.” Johannes 21 wordt ook anders gelezen. De presbyteriaanse commentator Matthew Henry (1662–1714) zag in de drievoudige vraag hoe Christus Petrus herstelde na zijn verloochening, bedoeld “om hem in zijn apostelschap te herstellen … en zijn opdracht te vernieuwen,” en voegde eraan toe: “Wat Christus tegen hem zei, zei hij tegen al zijn discipelen.” Hoe die verschillen de kerken hebben gevormd, wordt verteld in Orthodox vs Katholiek en Protestants vs Katholiek.

Door een conclaaf van de kardinalen, volgens de regels die Johannes Paulus II in 1996 vastlegde in Universi Dominici Gregis. Benedictus XVI wijzigde deze twee keer: in 2007 herstelde hij de tweederdemeerderheid voor elke stemronde, zelfs in een laatste beslissende ronde tussen de twee leidende namen, die beiden niet mogen stemmen; in 2013 stond hij de kardinalen toe eerder te beginnen wanneer alle kiesgerechtigden aanwezig zijn. De stappen verlopen in deze volgorde:

1. De zetel komt vacant wanneer een paus overlijdt of aftreedt.
2. De kardinalen wachten vijftien volle dagen tot de kiesgerechtigden zijn samengekomen, en niet meer dan twintig. Ze mogen eerder beginnen “als het duidelijk is dat alle kardinaal-kiezers aanwezig zijn.”
3. Alleen kardinalen die nog geen 80 jaar zijn geworden voor de vacature mogen stemmen, en de regels stellen het aantal kiesgerechtigden op maximaal 120.
4. De kiesgerechtigden sluiten zichzelf op in de Sixtijnse Kapel, en iedereen wordt naar buiten gestuurd met de woorden Extra omnes.
5. Elke kardinaal schrijft één naam op een stembiljet met het opschrift Ik kies tot Opperste Pontifex, “Ik kies als Opperste Paus,” en draagt dit met een eed naar het altaar: “Ik roep Christus de Heer, die mijn rechter zal zijn, tot getuige dat mijn stem wordt gegeven aan degene van wie ik voor God geloof dat hij gekozen zou moeten worden.”
6. Een man heeft twee derde van de stemmen van de aanwezige kiesgerechtigden nodig. Er is één stemming op de eerste middag, daarna maximaal vier per dag. Na een langdurige patstelling blijven alleen de twee leidende namen in de race, en is nog steeds twee derde nodig.
7. Na elke ronde worden de stembiljetten verbrand. Chemicaliën kleuren de rook: zwart wanneer niemand is gekozen, wit wanneer er een paus is gekozen.
8. De gekozen man wordt gevraagd: “Aanvaardt u uw canonieke verkiezing tot Opperste Paus?” en vervolgens: “Onder welke naam wilt u worden aangesproken?” Als hij al bisschop is, wordt hij op het moment van aanvaarding paus; zo niet, dan moet hij onmiddellijk tot bisschop worden gewijd.
9. De kardinaal-protodiaken kondigt de verkiezing aan vanaf het balkon van de Sint-Pietersbasiliek, en de nieuwe paus geeft zijn eerste zegen aan de stad en de wereld, Urbi et Orbi.

In 2025 opende het conclaaf op 7 mei met 133 kiesgerechtigden, meer dan de gebruikelijke limiet van 120; twee derde daarvan betekende 89 stemmen. Leo XIV werd gekozen in de vierde stemronde, op de middag van 8 mei, en kardinaal Dominique Mamberti kondigde hem aan vanaf de centrale loggia van de Sint-Pieter met de woorden Habemus Papam.

Slechts in beperkte zin, en zelden. Het Eerste Vaticaans Concilie definieerde in 1870, in Pastor Aeternus, dat “wanneer de Romeinse paus EX CATHEDRA spreekt, dat wil zeggen, wanneer hij in de uitoefening van zijn ambt als herder en leraar van alle christenen, krachtens zijn hoogste apostolische gezag, een leer over geloof of zeden definieert die door de hele kerk moet worden vastgehouden,” hij beschikt over “die onfeilbaarheid die de goddelijke Verlosser aan zijn kerk wilde schenken.” Aan elke voorwaarde moet worden voldaan:

• hij spreekt als herder en leraar van alle christenen;
• hij gebruikt zijn volledige apostolische gezag;
• het onderwerp betreft geloof of zeden;
• hij definieert een leer die door de hele Kerk moet worden vastgehouden.

Het meeste van wat een paus onderwijst is niet van deze aard. De Catechismus noemt dit gewoon onderricht, gegeven “zonder tot een onfeilbare definitie te komen,” en vraagt katholieken dit te ontvangen met “religieuze instemming,” die het onderscheidt van de instemming van het geloof. Het stelt ook dat de bisschoppen de gave van onfeilbaarheid delen wanneer zij samen met de paus onderwijzen, vooral in een oecumenisch concilie.

Het duidelijke moderne geval is 1950, toen Pius XII definieerde dat Maria, “na de loop van haar aardse leven te hebben voltooid, met lichaam en ziel in de hemelse heerlijkheid werd opgenomen.” De definitie van de Onbevlekte Ontvangenis door Pius IX in 1854 wordt meestal als de andere geteld. De jezuïet-theoloog Thomas Rausch schrijft dat de pauselijke onfeilbaarheid “slechts twee keer is uitgeoefend,” terwijl anderen die twee de bekendste gevallen van meerdere noemen.

Andere christenen accepteren de leer niet. De Orthodoxe Kerk in Amerika zegt duidelijk: “De orthodoxie gelooft niet in de onfeilbaarheid van de paus van Rome, noch van enig ander individu.” Dezelfde Westminster-tekst stelt dat “Alle synodes of concilies, sinds de tijd van de apostelen, of ze nu algemeen of bijzonder zijn, kunnen dwalen; en velen hebben gedwaald.”

Ja. Het canoniek recht vereist dat het ontslag “vrijelijk wordt gedaan en naar behoren wordt geuit, maar niet dat het door iemand wordt aanvaard.”

Benedictus XVI maakte in 2013 gebruik van dat recht. Op 11 februari vertelde hij de kardinalen dat “mijn krachten, vanwege mijn gevorderde leeftijd, niet langer geschikt zijn voor een adequate uitoefening van het Petrusambt,” en zijn pausschap eindigde op 28 februari om acht uur 's avonds. Hij leefde voort als emeritus paus tot zijn overlijden op 31 december 2022.

Vóór hem was de laatste paus die aftrad Gregorius XII in 1415, 598 jaar eerder, die aftrad tijdens het Concilie van Konstanz zodat het Westers Schisma, met zijn rivaliserende aanspraken, kon eindigen. In 1294 trad de kluizenaar-paus Celestinus V na vijf maanden af, nadat de canonist kardinaal Benedetto Caetani had vastgesteld dat een paus dat kon; Caetani werd daarna gekozen als Bonifatius VIII. Veel eerder, in 235, trad Pontianus in ballingschap op Sardinië af zodat Rome een paus kon hebben.

In Vaticaanstad. Op 14 maart 2026 verhuisde Leo XIV naar het pauselijk appartement in het Apostolisch Paleis, de traditionele woning van de pausen, die Franciscus had besloten niet te gebruiken: vanaf maart 2013 woonde hij in Casa Santa Marta. Tot de verhuizing woonde Leo XIV in een appartement in het Paleis van het Heilig Officie. Hij heeft ook de pauselijke zomerverblijven in Castel Gandolfo in ere hersteld.

Vaticaanstad beslaat 0,44 vierkante kilometer, of 44 hectare, en de regering noemt het de kleinste onafhankelijke staat ter wereld qua grondgebied en bevolking; eind 2024 woonden er 882 mensen. Het bestaat dankzij het Verdrag van Lateranen tussen de Heilige Stoel en Italië, ondertekend op 11 februari 1929, dat de Heilige Stoel een eigen grondgebied gaf om zijn “absolute en zichtbare onafhankelijkheid” te waarborgen.

De Zwitserse Garde, jonge Zwitserse soldaten in renaissancetenue. De Garde rekent haar oprichting vanaf 22 januari 1506, toen 150 Zwitserse soldaten het Vaticaan binnentrokken en werden gezegend door paus Julius II, en sindsdien bewaakt zij de paus en zijn residentie. Op 6 mei 1527, tijdens de plundering van Rome, stonden 189 gardisten klaar om paus Clemens VII te beschermen, “waarbij de meesten hun eigen leven offerden.”

Wachten in renaissance-uniform, een paleis, een staat van 44 hectare: alles omringt één man met het werk van een herder. Zijn eerste woorden tot de menigte waren “Vrede zij met u allen!” In het katholieke geloof is de opdracht die hij draagt nog steeds die welke Jezus aan Petrus gaf: “Weid mijn schapen” (Johannes 21:17).

---

• Hoeveel pausen zijn er geweest? Het pausschap in cijfers
• Petrus in de Bijbel: zijn reis met Jezus
• Orthodox vs Katholiek: Hoe de twee kerken verschillen en waarom ze splitsten
• Protestants versus katholiek: hoe hun overtuigingen en aanbidding verschillen
• De rijkdom van het Vaticaan
• Kathedraal vs basiliek vs kerk

Meer uit deze reeksKatholicisme ontrafeldBekijk alle 45 artikelen