De Bijbel vertelt ons nooit hoe Lucifer werd genoemd als engel. De naam “Lucifer” zelf komt uit Jesaja 14:12, waar de Latijnse Bijbel het Hebreeuwse helel ben shachar, “schitterende, zoon van de dageraad”, vertaalde in een spotternij tegen de koning van Babylon. Toen christelijke schrijvers het vers later op Satan toepasten, werd het Latijnse woord zijn naam.

Wat was Lucifers naam voordat hij viel?
Geen enkel vers in de Schrift geeft een eigennaam aan de engel die de duivel werd, en nergens staat dat zijn naam veranderde toen hij viel. Elk van de namen die mensen voor hem aandragen, Lucifer, Helel, Samaël en Satanaël, komt uit een vertaling of uit een latere traditie.
Het vers achter “Lucifer” luidt, in de King James Version:
Hoe zijt gij uit de hemel gevallen, o Lucifer, zoon van de morgen! hoe zijt gij ter aarde geveld, die de volken verzwakte! (Jesaja 14:12)
Het Hebreeuwse woord daar is Helel, nergens anders in het Oude Testament gevonden, en het Brown-Driver-Briggs lexicon definieert het als “schitterende, epitheton van de koning van Babylon”. Het hoofdstuk vertelt ons duidelijk tot wie het zich richt, omdat de profeet Israël opdraagt: “hef dit spreekwoord aan tegen de koning van Babylon” (Jesaja 14:4). De Griekse Septuagint vertaalde Helel consequent als heosphoros, “de dageraadbrenger”, en Hiëronymus’ Latijnse Vulgaat schreef Lucifer: “Hoe ben je uit de hemel gevallen, Lucifer, die in de morgen oprees?”
In het Latijn Lucifer “lichtbrenger”, van lux (licht) en ferre (dragen), en het was de gebruikelijke naam voor de morgenster, de planeet Venus die vóór zonsopgang te zien is. De vertalers van de King James Version behielden het Latijnse woord, en dus is “Lucifer” in hun Bijbel de Latijnse naam van een ster, gebruikt om een trotse koning te beschrijven. Sommige mensen dragen Helel (of Heylel) aan als de “ware” Hebreeuwse naam van de engel, maar het is hetzelfde woord in hetzelfde vers.

Staat Lucifer in de Bijbel?
De naam komt één keer voor in de King James Version, in Jesaja 14:12. Veel moderne Engelse Bijbels vertalen het Hebreeuwse woord daar in plaats van het Latijnse te lenen: de New International Version heeft “morning star, son of the dawn”, de English Standard Version “Day Star, son of Dawn”, en de New Revised Standard Version Updated Edition “Morning Star, son of Dawn”.
De Latijnse Vulgaat gebruikt Lucifer ook op andere plaatsen, en niet altijd voor iets kwaads. In 2 Petrus 1:19 wordt het Griekse phosphoros, “lichtdrager”, wordt “lucifer oriatur in cordibus vestris”, wat de King James Version weergeeft als “totdat de dag aanbreekt en de morgenster opgaat in uw harten”. In Openbaring 22:16 noemt Jezus zichzelf “de heldere morgenster”. Het Latijnse woord was ook een gewone eigennaam, en een zekere Lucifer, bisschop van Cagliari op Sardinië (overleden rond 370), was een fel tegenstander van de ariaanse ketterij.

Hoe werd Lucifer een naam voor Satan?
Christelijke lezers plaatsten Jesaja 14 naast de woorden van Jezus in Lucas 10:18: “Ik zag de Satan als een bliksem uit de hemel vallen.” De koning van Jesaja pocht: “Ik zal opstijgen naar de hemel, ik zal mijn troon verheffen boven de sterren van God” en “Ik zal zijn als de Allerhoogste” (Jesaja 14:13–14). Een figuur die uit de hemel valt omdat hij Gods plaats wil innemen, zag er voor deze lezers uit als de duivel.
Origenes van Alexandrië legde het verband direct in de derde eeuw. In Over de eerste principes (Boek 1, hoofdstuk 5) citeert hij Jesaja 14:12–14 als gesproken over een “tegenwerkende macht” en concludeert: “Het meest duidelijk wordt door deze woorden getoond dat hij uit de hemel is gevallen, die voorheen Lucifer was, en die in de morgen placht op te gaan.” Hij citeert vervolgens Lucas 10:18 als de eigen leer van de Heiland over de duivel. Wat voor Origenes telde, was dat de duivel niet van nature slecht was: “Want ooit was hij licht.”
Uit lezingen als deze groeide de latere traditie waarin “Lucifer” de naam van de duivel is vóór zijn val en “Satan” zijn naam daarna. Zoals de Online Etymology Dictionary opmerkt, lazen christenen het vers “geestelijk” als een verwijzing naar Satan “ook al is het letterlijk een verwijzing naar de koning van Babylon”.

Was Lucifer een aartsengel?
De Schrift noemt hem nooit een aartsengel. Het woord “aartsengel” komt slechts twee keer voor in de King James Version. 1 Tessalonicenzen 4:16 spreekt van “de stem van de aartsengel” en Judas 9 noemt “Michaël de aartsengel, toen hij twistte met de duivel”, dus de enige aartsengel die de Bijbel noemt, is de tegenstander van de duivel.
Wanneer mensen spreken over de rang van Lucifer, is het vers dat zij citeren Ezechiël 28:14: “Gij zijt de gezalfde cherub die beschut; en Ik heb u zo gesteld: gij waart op de heilige berg van God.” Net als Jesaja 14 is dit hoofdstuk gericht aan een koning, hier “de koning van Tyrus” (Ezechiël 28:12), die “in Eden, de tuin van God” was en “volkomen in uw wegen vanaf de dag dat gij geschapen werdt, totdat er ongerechtigheid in u werd gevonden” (28:13, 15). Origenes las de passage als gesproken tot “een zekere engel die het ambt had ontvangen om het volk van de Tyriërs te besturen”, en Thomas van Aquino las het op dezelfde manier. Zo gelezen, maakt het vers hem tot een cherub, geen aartsengel.
Geen enkel vers vertelt ons hoe hoog hij stond onder de engelen, dus dat is een vraag voor de theologie. Thomas van Aquino vroeg zich af of de hoogste engel die zondigde de hoogste van hen allen was (Summa Theologiae I, vraag 63, artikel 7). Hij citeerde Gregorius de Grote, die zei dat de voornaamste engel die zondigde, “gesteld over alle legerscharen van engelen, hen overtrof in helderheid”, en hij oordeelde dit als “de meer waarschijnlijke opvatting”, omdat het motief van trots uitmuntendheid is. Hij liet ook ruimte voor de opvatting van Johannes van Damascus dat de gevallen engelen uit een lagere orde kwamen. En hij legde uit waarom Ezechiël “cherub” zegt en niet “seraf”. De naam cherub komt van kennis, die een zondaar kan behouden, terwijl seraf komt van het vuur van naastenliefde, “dat onverenigbaar is met doodzonde.”
De Catechismus van de Katholieke Kerk zegt dat de Schrift en de Traditie een gevallen engel zien “die ‘Satan’ of ‘duivel’ wordt genoemd”, en dat “Satan in het begin een goede engel was, door God gemaakt”, onder verwijzing naar het Vierde Lateraans Concilie: “De duivel en de andere demonen werden inderdaad van nature goed door God geschapen, maar zij werden slecht door hun eigen toedoen” (paragraaf 391). Ook daar krijgt hij geen engelachtige naam.

Was Lucifers engelennaam Michaël?
Michaël was nooit zijn naam, omdat Michaël de engel is die tegen hem vecht. Openbaring 12:7 zegt: “Michaël en zijn engelen voerden oorlog tegen de draak”, en vers 9 vertelt ons wie de draak is: “de oude slang, genaamd de duivel en de Satan, die de gehele wereld verleidt: hij werd op de aarde geworpen en zijn engelen werden met hem geworpen.” Ook de joodse traditie maakt van Michaël de tegenstander van Samaël, het hoofd van de gevallen engelen.

Is Samaël Lucifer?
Samaël komt nooit voor in de Bijbel; hij behoort tot de joodse geschriften die daarna kwamen. De Jewish Encyclopedia (1901–1906) noemt hem “vorst der demonen” en “een belangrijke figuur in zowel de talmoedische als de post-talmoedische literatuur, waar hij verschijnt als aanklager, verleider en vernietiger.” De Targum Yerushalmi bij Genesis 3:6 behandelt hem als de engel des doods, en om die reden werd zijn naam verklaard als “het gif van God”. De encyclopedie merkt ook op dat het kan komen van de naam van een Syrische god. De midrasj Pirke de-Rabbi Eliezer (hoofdstuk 13) noemt hem “de grote vorst in de hemel”, met twaalf vleugels, en laat hem de demonen leiden die Adam en Eva verleidden. Deuteronomium Rabba noemt hem de “overste van de Satans”.
In de joodse traditie speelt Samaël dus grotendeels de rol die Lucifer speelt in de christelijke traditie, en de encyclopedie vat hem samen met hetzelfde beeld: “Zelfs bij de schepping van de wereld was hij Lucifer.” Maar die gelijkenis is een vergelijking tussen twee tradities, aangezien de Bijbel de naam Samaël nooit gebruikt, en de leer van de Katholieke Catechismus over de val van de engelen evenmin (paragrafen 391–395).

Waar komt de naam Satanaël vandaan?
Satanaël wordt soms beschreven als de oosters-orthodoxe naam voor Lucifer, maar de naam komt uit het Slavische Boek van Henoch en uit een middeleeuwse dualistische beweging, de Bogomielen.
Het Boek van de Geheimen van Henoch, of 2 Henoch, staat in geen enkele Bijbel. Het is voornamelijk bewaard gebleven in Slavische manuscripten, samen met Koptische fragmenten die ongeveer vijfhonderd jaar ouder zijn dan het vroegste Slavische exemplaar. Geleerden zijn het er niet over eens of het voor het eerst in de eerste eeuw of veel later werd geschreven. Het spreekt van de Grigori “die met hun vorst Satanail de Heer van het licht verwierpen” (18:3), en in hoofdstuk 31 staat dat de duivel als voortvluchtige uit de hemel “Sotona” werd, “zoals zijn naam Satanail was”. Dus dit boek noemt de duivel wel vóór zijn val, maar het is geen Schrift.
De Byzantijnse Bogomielen van de elfde en twaalfde eeuw bouwden een hele mythe rond de naam. Euthymius Zigabenus, een Byzantijnse theoloog die aan het begin van de twaalfde eeuw tegen hen schreef, zette hun leer uiteen om deze te weerleggen. Satan, zo leerden zij, was de eerstgeboren zoon van God en de oudere broer van de Zoon, en zijn oorspronkelijke naam was Satanaël. Toen hij werd verslagen, verloor hij de laatste lettergreep van zijn naam, “el”, en werd hij Satan. In het Hebreeuws El betekent God, en het beëindigt engelennamen zoals Michaël en Gabriël, dus de verloren lettergreep stond voor de goddelijke eigenschappen die hij had verloren. Zoals de historicus Dimitri Obolensky opmerkt, hielden de Bogomielen vol dat Satanaël “geen engel was, maar de oudere Zoon van God en de schepper van de zichtbare wereld.”

Wat betekent de naam Satan?
“Satan” is Hebreeuws voor “tegenstander”. De King James Version vertaalt het woord zeven keer satan als “tegenstander”, bijvoorbeeld als een menselijke vijand in 1 Koningen 11:14. Met het lidwoord is “de satan” de aanklager die onder de engelen verschijnt in Job 1:6 (“de zonen van God kwamen om zich voor de HEER te presenteren, en Satan kwam ook onder hen”) en die aan de rechterhand van Jozua de hogepriester staat “om hem te weerstaan” in Zacharia 3:1. In 1 Kronieken 21:1 wordt het woord als eigennaam gebruikt. Het Nieuwe Testament gebruikt de Griekse vorm Satanas meer dan dertig keer.
De naam die de Bijbel zelf aan de duivel geeft, is dus Satan. De Schrift presenteert deze nooit als een nieuwe naam die na een val werd gegeven, en noemt hem nooit Lucifer.

Zijn er kerken die een naam voor Lucifer vóór de val onderwijzen?
De Kerk van Jezus Christus van de Heiligen der Laatste Dagen heeft hierover een eigen schriftuur. Leer en Verbonden 76:25–26 beschrijft “een engel Gods die gezag had in de tegenwoordigheid van God”, die in opstand kwam tegen de Zoon en “Perdition werd genoemd, want de hemelen weenden over hem — hij was Lucifer, een zoon van de morgen”. Die openbaring geeft hem twee namen: Perdition en Lucifer. De leer van de Katholieke Catechismus over de gevallen engelen (paragrafen 391–395) noemt hem alleen “Satan” of de “duivel” en geeft hem geen andere naam.


Een reactie plaatsen