Kerst als christen49 artikelen

Orthodox Kerstmis: Waarom 7 januari, de vasten en kerstavond



  • Orthodox Kerstmis is op 25 december, en de kerken die de oude Juliaanse kalender aanhouden, tellen volgens die kalender, waarvan 25 december op 7 januari in de onze valt, dus deze winter is hun Kerstmis op donderdag 7 januari 2027.
  • Het verschil is dertien dagen omdat paus Gregorius XIII in 1582 tien dagen schrapte, en de oude kalender sindsdien drie schrikkeldagen heeft behouden, in 1700, 1800 en 1900, die de nieuwe kalender wegliet.
  • In 2100 groeit het verschil naar veertien dagen, dus Kerstmis van 2100 zal vallen op zaterdag 8 januari 2101.
  • De Russische, Servische, Georgische en Jeruzalemse kerken, de Athos-kloosters en de Oekraïens-Orthodoxe Kerk houden de oude kalender aan, terwijl Constantinopel, Alexandrië, Antiochië, Griekenland, Cyprus, Roemenië, Bulgarije en, sinds 2023, de Orthodoxe Kerk van Oekraïne op 25 december vieren.
  • De veertigdaagse vastenperiode voor Kerstmis loopt van 15 november tot 24 december volgens de oude kalender, wat in de onze overeenkomt met 28 november 2026 tot kerstavond op 6 januari 2027, en op die avond eten velen niets totdat de eerste ster verschijnt.
  • De groet “Christus is geboren! Verheerlijkt Hem!” komt van de openingswoorden van een kerstpreek die Gregorius van Nazianze in 380 of 381 hield.
  • De Armeense Kerk viert de geboorte en doop van Christus nog steeds samen op 6 januari, wat in Jeruzalem, volgens de oude kalender, op 19 januari valt.
Kerst als christenBekijk alle 49 artikelen in deze reeks

Orthodox Kerstmis is op 25 december. De kerken die de oude Juliaanse kalender aanhouden, tellen die dag volgens de oude kalender, en de 25e december van de oude Juliaanse kalender valt op 7 januari in de onze. Zij geloven niet dat Christus op een andere dag is geboren; zij gebruiken een andere kalender. Deze winter valt Kerstmis volgens de oude kalender op donderdag 7 januari 2027, met kerstavond op woensdag 6 januari, voor de Russische, Servische en Georgische kerken, de Kerk van Jeruzalem en de kloosters van de berg Athos. De kerken van Constantinopel, Alexandrië, Antiochië, Griekenland, Cyprus, Roemenië en Bulgarije volgen een herziene kalender, dus hun Kerstmis valt op vrijdag 25 december 2026, dezelfde dag als voor katholieken en protestanten. Sinds 2023 houdt de Orthodoxe Kerk van Oekraïne die dag ook aan.

Op beide ochtenden zullen veel orthodoxe christenen elkaar begroeten met de woorden “Christus is geboren!” en antwoorden met “Verheerlijkt Hem!”

Waarom valt Orthodox Kerstmis op 7 januari?

De kalender van Julius Caesar telt het jaar als 365 en een kwart dag, met een schrikkeldag om de vier jaar. Het zonnejaar is iets meer dan elf minuten korter. Elf minuten is heel weinig in één jaar, maar door de eeuwen heen verschoven de seizoenen bijna een dag per honderd jaar. In 1582 corrigeerde paus Gregorius XIII dit in een pauselijke bul, Inter gravissimas. De dag na 4 oktober 1582 werd geteld als 15 oktober, en vanaf dat moment zou een eeuwjaar alleen een schrikkeljaar zijn als het deelbaar was door 400.

Protestantse en orthodoxe landen weigerden aanvankelijk de nieuwe kalender. Groot-Brittannië veranderde in 1752 en Griekenland in 1923. In Rusland veranderde de burgerlijke kalender in 1918, maar de Kerk hield de oude aan.

Zo begonnen de twee kalenders met tien dagen verschil, en het gat is sindsdien gegroeid. De oude kalender hield een schrikkeldag in 1700, 1800 en 1900, en de nieuwe kalender niet, dus elk van die jaren voegde een dag toe. Daarom is het verschil vandaag dertien dagen, en waarom 25 december van de oude kalender 7 januari is in de onze. Het jaar 2000 was een schrikkeljaar in beide kalenders, dus er veranderde toen niets. Het jaar 2100 zal alleen een schrikkeljaar zijn in de oude kalender. De extra dag, 29 februari 2100 volgens de oude telling, is 14 maart 2100 in de onze, en daarna zal het verschil veertien dagen zijn. De laatste Kerstmis volgens de oude kalender op 7 januari zal in januari 2100 vallen, en de Kerstmis van 2100 zal vallen op zaterdag 8 januari 2101. Tot die tijd, tel dertien dagen op bij 25 december en je hebt de datum.

Hoe de Kerk er oorspronkelijk toe kwam om de geboorte van Christus op 25 december te vieren, is een andere vraag.

Die vraag heeft een eigen pagina: waarom Kerstmis op 25 december valt.

Welke kerken volgen de oude kalender en welke de nieuwe?

De orthodoxe kerken gingen in 1923 verschillende wegen. In mei van dat jaar riep oecumenisch patriarch Meletios IV de kerken bijeen voor een congres in Constantinopel. Slechts vier kwamen opdagen, de kerken van Servië, Roemenië, Griekenland en Cyprus, en zelfs zij konden het niet allemaal eens worden. Alexandrië, Antiochië en Jeruzalem waren uitgenodigd maar bleven weg, en Bulgarije werd nooit gevraagd. Wat het congres voorstelde was een herziene Juliaanse kalender, die de Servische wetenschapper Milutin Milankovitch dat jaar in Belgrado opstelde. Deze schrapt de dertien dagen, zodat Kerstmis op 25 december blijft en op dezelfde dag valt als in het Westen.

De Kerk van Griekenland en de Roemeense Kerk namen de nieuwe kalender in 1924 aan. De kerken van Constantinopel, Alexandrië, Antiochië en Cyprus namen deze ook aan, en de Bulgaarse Kerk in 1968. De kerken van Jeruzalem, Rusland en Servië hielden de oude kalender aan, evenals de kloosters van de berg Athos, die desondanks in communie blijven met Constantinopel. In Griekenland worden degenen die de verandering weigerden de Oudkalenderisten genoemd. Dit is waar elke kerk staat voor Kerstmis deze winter:

Kerk Eerste kerstdag, 2026–27 Kalender
Russisch-Orthodox Donderdag 7 januari 2027 Juliaans (oud)
Servisch-Orthodox Donderdag 7 januari 2027 Juliaans (oud)
Georgisch-Orthodox Donderdag 7 januari 2027 Juliaans (oud)
Patriarchaat van Jeruzalem Donderdag 7 januari 2027 Juliaans (oud)
Kloosters van de Athosberg Donderdag 7 januari 2027 Juliaans (oud)
Oecumenisch Patriarchaat van Constantinopel Vrijdag 25 december 2026 Herziene Juliaanse kalender
Patriarchaten van Alexandrië en Antiochië Vrijdag 25 december 2026 Herziene Juliaanse kalender
Kerk van Griekenland Vrijdag 25 december 2026 Herziene Juliaanse kalender, sinds 1924
Kerk van Cyprus Vrijdag 25 december 2026 Herziene Juliaanse kalender
Roemeens-orthodox Vrijdag 25 december 2026 Herziene Juliaanse kalender, sinds 1924
Bulgaars-orthodox Vrijdag 25 december 2026 Herziene Juliaanse kalender, sinds 1968
Orthodoxe Kerk van Oekraïne Vrijdag 25 december 2026 (7 januari 2027 in parochies die de oude kalender aanhouden) Herziene Juliaanse kalender, sinds 1 september 2023

De meest recente verandering vond plaats in Oekraïne, waar elke kerk haar eigen beslissing nam. De Oekraïense Grieks-Katholieke Kerk is een oosters-katholieke kerk: zij houdt de oosterse feesten en vasten aan, grotendeels zoals de orthodoxen dat doen, maar zij behoort tot de Katholieke Kerk. Haar synode kwam op 1 en 2 februari 2023 bijeen en besloot om vanaf 1 september 2023 Kerstmis op 25 december te vieren in plaats van op 7 januari, en Driekoningen op 6 januari in plaats van op de 19e, waarbij parochies de ruimte kregen om de verandering stapsgewijs door te voeren. Op 27 juli 2023 gaf de Lokale Raad van de Orthodoxe Kerk van Oekraïne, bestaande uit 161 afgevaardigden die bijeenkwamen in de Sint-Sofiakathedraal in Kiev, haar definitieve goedkeuring aan de overstap naar de Nieuw-Juliaanse kalender, zoals de raad de herziene kalender noemt, met ingang van 1 september van dat jaar. De raad behield ook het recht voor parochies en kloosters die dat wensen om de oude Juliaanse kalender te blijven gebruiken. De Oekraïense Orthodoxe Kerk, een apart orgaan van de Orthodoxe Kerk van Oekraïne, heeft de oude kalender behouden: in november 2025 kondigde haar eigen nieuwsdienst aan dat de Kerstvasten op 28 november zou beginnen en zou duren tot Kerstmis op 7 januari. De overheid verplaatste de officiële feestdag in 2023 naar 25 december, en veel Oekraïners houden nog steeds vast aan de datum in januari.

Pasen is niet verplaatst. Alle orthodoxe kerken, behalve de Kerk van Finland, berekenen Pasen nog steeds volgens de oude kalender, dus ongeacht welke kerstdatum ze aanhouden, vieren ze Pasen samen. Als u niet zeker weet welke kalender uw eigen parochie volgt, zal de kerkkalender voor het jaar uitsluitsel geven.

Oosters-orthodox Pasen legt uit hoe de datum van Pasen wordt bepaald.

Wanneer begint de vastenperiode voor Kerstmis?

Veertig dagen vasten gaan vooraf aan het feest, van 15 november tot 24 december volgens de eigen kalender van de kerk. Voor de kerken die de oude kalender volgen, is dat van zaterdag 28 november 2026 tot woensdag 6 januari 2027. Voor de kerken die de nieuwe kalender volgen, is het 15 november tot 24 december, zoals geschreven. De heilige Simeon van Thessaloniki zag in deze veertig dagen de veertig dagen die Mozes met de Heer op de berg doorbracht, toen "hij geen brood at, noch water dronk", en de woorden van het verbond op de stenen tafelen werden geschreven (Exodus 34:28). Daarna richt Simeon zich tot ons: "Maar na veertig dagen gevast te hebben, aanschouwen en ontvangen wij het levende Woord van de Maagd, niet in steen gegrift, maar vleesgeworden en geboren, en wij nemen deel aan Zijn goddelijk vlees."

Een Russisch-orthodox artikel over de vasten, gepubliceerd door Orthochristian.com, zet de regels als volgt uiteen. Gedurende alle veertig dagen wordt er geen vlees of zuivel gegeten. Op maandag, woensdag en vrijdag wordt er bovendien geen vis, olie of wijn geconsumeerd. Op dinsdag en donderdag mag het eten worden bereid met plantaardige olie. Vis is toegestaan op zaterdag en zondag, en op grote feesten zoals de Opdracht van de Moeder Gods op 21 november. In de laatste week voor kerstavond wordt de vasten strenger en is er zelfs op zaterdag en zondag geen vis toegestaan.

Hetzelfde artikel stelt dat het doel van de vasten is om tegen de zonde te strijden, niet om het lichaam uit te putten, en het vraagt iedereen die wil vasten om eerst met een ervaren priester te spreken over de staat van zijn ziel en lichaam en om zijn zegen te vragen. "Zonder gebed en boetedoening wordt vasten slechts een 'dieet'", zo staat er. De Oekraïense Grieks-Katholieke Kerk, als katholieke kerk, stelt haar eigen regels vast en heeft de strenge regels uit het verleden gematigd. Haar leden laten op elke woensdag en vrijdag van de vasten het vlees staan en beslissen de rest zelf, en in bijzondere gevallen kan een bisschop of een vertrouwde priester iemand vrijstellen van de vasten.

Als u overweegt om streng te vasten, of om op kerstavond tot de avond niets te eten, overleg dan zowel met uw arts als met uw priester. Johns Hopkins Medicine, schrijvend over het gedurende bepaalde uren niet eten, adviseert om "met uw arts te praten voordat u overweegt te beginnen". Er wordt ook vermeld dat dit soort vasten niet geschikt is voor kinderen en tieners onder de 18 jaar, vrouwen die zwanger zijn of borstvoeding geven, mensen met type 1-diabetes die insuline gebruiken, of iedereen met een geschiedenis van eetstoornissen.

De vastenperiode is ook een tijd van zang. De eerste liederen over de geboorte van Christus worden gezongen op 21 november, het feest van de Opdracht, wat voor de kerken die de oude kalender volgen vrijdag 4 december 2026 is. Op de dag van de heilige Andreas en de dag van de heilige Nicolaas, 30 november en 6 december volgens de kerkkalender (13 en 19 december voor de kerken die de oude kalender volgen), kondigen meer liederen aan dat de geboorte nabij is, en tijdens de vespers op de dag van de heilige Nicolaas zingt de kerk: "Versier uzelf, o grot. Maak u gereed, o kribbe. O herders en wijzen, breng uw geschenken en getuig. Want de Maagd komt en draagt Christus in haar schoot."

Hoe wordt Orthodoxe kerstavond op 6 januari gevierd?

In het Russisch wordt de dag сочельник (sochelnik) genoemd. De naam komt van сочиво (sochivo): korrels tarwe of gerst, linzen of erwten geweekt in water, het voedsel dat de regels van de kerk voor die dag voorschrijven. Veel orthodoxe christenen eten niets totdat de eerste ster verschijnt, omdat dit hen herinnert aan de ster die de wijzen zagen: "want wij hebben zijn ster in het oosten gezien en zijn gekomen om hem te aanbidden" (Matteüs 2:2). Hiëromonnik Job Gumerov, die het gebruik uitlegt, voegt eraan toe: "Dit is niet iets dat in de kerkelijke voorschriften is vastgelegd". Ieder persoon, zegt hij, moet zoveel op zich nemen als bij zijn of haar eigen kracht past.

In de ochtend leest de kerk de Koninklijke Uren en viert de Liturgie van de heilige Basilius de Grote samen met de vespers. De profetieën over de geboorte worden hardop voorgelezen: Micha, die Bethlehem noemt; Jesaja, die spreekt over de maagd die een zoon zal baren; en opnieuw Jesaja: "Want een kind is ons geboren, een zoon is ons gegeven" (Jesaja 9:6). Daarna volgt de wake van Kerstmis. Deze begint met de Grote Complen, waarbij de kerk "God is met ons" zingt. Vijf broden, tarwe, wijn en olie worden gezegend, en de metten openen met het lied van de engelen: "Eer aan God in de hoogste hemelen, en vrede op aarde, in de mensen een welbehagen" (Lucas 2:14).

Thuis is de maaltijd op kerstavond nog steeds een maaltijd zonder vlees. In Oekraïne is het het heilige avondmaal van Sviat-Vechir: twaalf gerechten bereid zonder vlees of melk, die per regio verschillen. Een daarvan is kutia, volkorentarwe gekookt met honing en gemalen maanzaad. Er wordt hooi of stro op tafel onder het kleed verspreid, en er wordt gezongen met een handgemaakte ster. Deze gebruiken worden nog steeds in stand gehouden, in een veranderde vorm, en ze keerden terug nadat Oekraïne onafhankelijk werd. Gezinnen die de wijziging van 2023 volgen, houden het kerstdiner nu op 24 december.

Voor Serviërs en Montenegrijnen is de dag Badnji Dan, de laatste dag van de vastenperiode. 's Ochtends hakt het gezinshoofd eikentakken, de badnjak, en deze worden in de haard verbrand. Sinds de jaren negentig wordt de badnjak ook in het openbaar verbrand op kerkhoven, zoals voor de Sint-Savakerk in Belgrado. Ook hier wordt stro onder het tafelkleed gelegd om te herinneren aan de plaats waar Christus werd geboren. In Georgië gingen groepen mannen op de avond voor Kerstmis vroeger door hun dorpen om feestelijke liederen te zingen en aalmoezen in te zamelen voor de armen. Dat gebruik, Alilo, is uitgegroeid tot een grote parade door Tbilisi op kerstochtend.

Wat zeggen orthodoxe christenen tegen elkaar met Kerstmis?

Ze zeggen “Christus is geboren!” en het antwoord is “Verheerlijkt Hem!”, wat pater John Konkle “de enige juiste reactie op zo'n proclamatie” noemt. Hij schrijft dat de groet directer afkomstig is uit het begin van een kerstpreek van de heilige Gregorius de Theoloog, zoals de orthodoxen Gregorius van Nazianze noemen. Gregorius hield de preek op 25 december 380 of op 6 januari 381; zijn Engelse vertalers konden uit de titel niet opmaken welke datum het was. Zo begon hij:

“Christus is geboren, verheerlijkt Hem. Christus uit de hemel, ga Hem tegemoet. Christus op aarde; wees verheven. Zing voor de Heer, de hele aarde; en om beide in één woord samen te vatten: Laat de hemel zich verheugen en laat de aarde blij zijn, voor Hem Die uit de hemel en vervolgens van de aarde is. Christus in het vlees, verheug u met beven en met vreugde; met beven vanwege uw zonden, met vreugde vanwege uw hoop.”

Even later geeft Gregorius het feest twee namen, “de Theofanie of Geboortedag”, en legt hij in één zin uit waarom beide passen: “Want God werd aan de mens geopenbaard door geboorte.”

Ongeveer vier eeuwen na Gregorius begon de heilige Cosmas de Melodist, bisschop van Maiuma, die stierf in 773 of 794, de eerste kerstcanon met bijna dezelfde woorden. De kerk zingt ze nog steeds: “Christus is geboren, verheerlijkt Hem. Christus is uit de hemel, ga Hem tegemoet. Christus is op aarde, wees verheven. Zing voor de Heer, de hele aarde.”

De woorden worden dus elke kerst in de kerk gezongen, maar elkaar ermee begroeten is een lokaal gebruik, en niet elk orthodox volk kent het. Dr. Christopher Veniamin, die niets mis vindt met de groet, zegt dat het “niet de praktijk is van de bredere orthodoxe wereldgemeenschap”, en dat het nooit naast de paasgroet “Christus is opgestaan! Waarlijk, Hij is opgestaan!” kan staan, omdat Pasen een plaats heeft die geen enkel ander feest heeft. In de Orthodoxe Kerk in Amerika is het gebruik ingeburgerd: Metropoliet Tikhon opende zijn kerstbrief van 2024 met “Christus is geboren! Verheerlijkt Hem!”

Op kerstochtend leest de liturgie de woorden van Paulus over de volheid van de tijd (Galaten 4:4–7) en het verhaal van de wijzen uit het oosten van Mattheüs. Het troparion van het feest neemt hun ster over: “Uw Geboorte, o Christus onze God, heeft de wereld het licht van wijsheid doen schijnen! Want door haar werden zij die de sterren aanbaden, door een ster onderwezen om U te aanbidden, de Zon der Gerechtigheid”. Het kontakion zegt: “Vandaag baart de Maagd de Transcendente, en de aarde biedt een grot aan de Onbenaderbare!” Twee dagen volgen, voor de Moeder Gods en voor de heilige Stefanus, de eerste martelaar. De dagen van kerstvreugde duren tot de Theofanie, en in die dagen roept de kerk niet op tot vasten of knielen in gebed. De kerken die de oude kalender volgen, vieren de Theofanie op 19 januari.

Epifanie en Theofanie vertelt het verhaal van dat feest.

Waarom vieren Armeniërs Kerstmis op 6 januari?

De Armeense Kerk houdt vast aan het oudere gebruik van het Oosten, waarbij de geboorte van Christus en zijn doop één feest waren op 6 januari. In de woorden van haar Oostelijk Bisdom in Amerika: “De Armeense Kerk heeft die oude traditie tot op de dag van vandaag behouden”. Dus op 6 januari vieren de Armeniërs de heilige geboorte, Sourp Dznount, en de doop samen, met de Zegening van het Water na de Liturgie. De gelovigen vasten de zeven dagen daarvoor. Op de avond van 5 januari gaan ze naar de kerstavondliturgie, de Jrakalouyts, “de dienst van het aansteken van de lampen”, met kaarsen in hun handen.

In het Heilige Land tellen de Armeniërs 6 januari volgens de oude kalender, en die dag valt op 19 januari in de onze. Op 18 januari maakt de Armeense Patriarch van Jeruzalem zijn plechtige intrede in Bethlehem, en het feest bereikt zijn hoogtepunt met de nachtelijke liturgie. In 2027 is dat de nacht van maandag 18 januari op dinsdag 19 januari.

Kerstmis valt ook op 7 januari voor de Koptisch-Orthodoxe Kerk, die voornamelijk in Egypte is gevestigd, en voor de Ethiopisch- en Eritrees-Orthodoxe Tewahedo-kerken. Al Jazeera telt zo'n 250 tot 300 miljoen christenen wiens Kerstmis op die dag valt.

Tegen het einde van zijn preek vertelde Gregorius zijn mensen waar ze heen moesten: “eer het kleine Bethlehem, dat u terug heeft geleid naar het Paradijs; en aanbid de kribbe”, en “ren met de Ster, en breng uw Geschenken met de Wijzen, goud en wierook en mirre”. Op 25 december of 7 januari, op 6 januari of de 19e, volgt elke kerk die het feest viert die ster naar hetzelfde dorp en hetzelfde Kind. Mattheüs vertelt ons hoe de wijzen zich voelden toen ze zagen dat deze boven de plaats bleef stilstaan: “Toen zij de ster zagen, verheugden zij zich met zeer grote vreugde” (Mattheüs 2:10).


Meer uit deze reeksKerst als christenBekijk alle 49 artikelen



Reacties

Een reactie plaatsen

Share to...