Katholicisme ontrafeld45 artikelen

Hoe kloosters het christendom verspreidden: monniken, missies en boeken



  • Het christelijk monnikendom begon in Egypte en de Catechismus stelt dat het religieuze leven “in het Oosten werd geboren”: Antonius trok de woestijn in nadat hij in de kerk Matteüs 19:21 had horen voorlezen, en Pachomius stichtte een gemeenschap in Tabennisi die bij zijn dood, rond 346, elf huizen telde.
  • Benedictus schreef zijn Regel rond 530 in Monte Cassino en tegen de tijd van Karel de Grote was het het standaardmodel voor kloosters in het hele Westen; in 1964 benoemde paus Paulus VI Benedictus tot patroonheilige van Europa in Pacis Nuntius.
  • Ierse monniken leidden de vroege missies, aangezien Columba volgens de overlevering in 563 Iona stichtte (565 volgens Beda), Aidan in 635 van Iona naar Lindisfarne kwam en Columbanus rond 590 Bangor verliet om Luxeuil en later Bobbio te stichten.
  • Paus Gregorius de Grote stuurde Augustinus en zijn monniken, in totaal bijna veertig man, in 597 naar Kent, en Beda vermeldt dat koning Ethelbert werd gedoopt en “niemand dwong het christendom te omhelzen.”
  • Daarna trokken de Engelsen er zelf op uit, Willibrord naar Friesland in 690 en Bonifatius ten oosten van de Rijn in 718, terwijl Cyrillus en Methodius in 863 een Slavische liturgie en een nieuw alfabet naar Moravië brachten, en Herman, een orthodoxe monnik uit Valaam, in 1794 Kodiak in Alaska bereikte.
  • Niet elke missie verliep geweldloos, en de Capitulare voor Saksen van Karel de Grote (775–790) stelde de doodstraf in voor een Saks die weigerde zich te laten dopen.
Katholicisme ontrafeldBekijk alle 45 artikelen in deze reeks

Kloosters verspreidden het christendom door monniken uit te zenden, die predikten en vervolgens nieuwe kloosters bouwden op de plaatsen waar ze zich vestigden. Ierse monniken uit Iona predikten in Northumbria, Romeinse monniken doopten de koning van Kent, Engelse monniken werkten onder de Germanen en Byzantijnse monniken gaven de Slaven een alfabet. Elk huis gaf onderwijs, kopieerde boeken, deed aan landbouw, ving reizigers op en leidde de volgende generatie missionarissen op.

Het geloof ging van huis naar huis zoals een boek werd gekopieerd, waarbij elke kopiist verderging waar de vorige was gestopt. Columba, de stichter van Iona, was op de laatste dag van zijn leven de Psalmen aan het kopiëren. Bij het vers “Wie de Heer zoekt, zal aan niets goeds ontbreken,” stopte hij en zei hij dat Baithene, zijn leerling, de rest moest schrijven. Monniken schrijven sindsdien de rest.

Het patroon begon met kluizenaars in de Egyptische woestijn aan het eind van de 3e eeuw. Een klooster bood een missiepost een plek om te wonen zodra het eerste predikwerk was gedaan: een kerk, een school, een bibliotheek en land om te bewerken. De bedelmonniken uit de 13e eeuw brachten het geloof op een andere manier over, als predikers in plaats van kolonisten, en de oosterse kerken hebben hun eigen kloostermissies, van de Slaven tot Alaska. Sommige missies kwamen met de bescherming van een koning, en ten minste één met de dreiging van de dood.

Wanneer en waar verspreidden monniken het christendom?

De tabel volgt de belangrijkste kloostermissies in chronologische volgorde. Data voor de vroegste figuren zijn bij benadering.

datum Monniken waar Wat er gebeurde
ca. 270 Antonius Egyptische woestijn Geeft zijn land weg en leeft alleen; volgelingen vestigen zich bij hem
Begin 4e eeuw Pachomius Tabennisi, Egypte Sticht een gemeenschap van monniken; elf huizen bij zijn overlijden
361 Maarten Ligúgé, Gallië Sticht een klooster nabij Poitiers, later Marmoutier nabij Tours
400-499 Patrick Ierland Ierse bekeerlingen worden monniken en gewijde maagden
ca. 529 Benedictus Monte Cassino, Italië Sticht de abdij en schrijft zijn Regel
563 volgens de overlevering Columba en, volgens de overlevering, 12 metgezellen Iona, Schotland Missie naar de noordelijke Picten
ca. 590 Columbanus en 12 monniken Annegray en Luxeuil, Gallië Sticht kloosters; later Bobbio, Italië (ca. 612–614)
597 Augustinus' groep van ongeveer 40 personen Kent, Engeland Gezonden door paus Gregorius; koning Ethelbert gedoopt
635 Aidan Lindisfarne, Northumbria Gezonden vanuit Iona op verzoek van koning Oswald
690 Willibrord en 11 metgezellen Friesland Prediken onder de bescherming van Pepijn
718 Bonifatius Duitsland ten oosten van de Rijn Pauselijke missie; gedood bij Dokkum in 754
863 Cyrillus en Methodius Groot-Moravië Slavische liturgie en het Glagolitische alfabet
1209 en 1216 Franciscanen en Dominicanen Door heel Europa Bedelmonniken, geen monniken: rondtrekkende predikers
1794 De monnik Herman en negen andere mannen Kodiak, Alaska Orthodoxe missie vanuit Valaam bereikt Noord-Amerika

Het jaar 563 en de twaalf metgezellen voor Columba komen uit de overlevering; Beda dateert zijn komst op 565. Britannica stelt dat Benedictus rond 547 stierf, terwijl de oudere Catholic Encyclopedia 543 aangeeft.

Waar begon het christelijk kloosterleven?

Het begon in Egypte. Athanasius van Alexandrië, die Antonius kende, schreef dat hij ongeveer achttien of twintig jaar oud was toen hij het Evangelie in de kerk hoorde voorlezen: “Als u volmaakt wilt zijn, ga dan heen, verkoop wat u hebt en geef het aan de armen; en kom, volg Mij, en u zult een schat in de hemel hebben.” Hij gaf de driehonderd hectare van zijn familie aan de dorpelingen, verkocht al het andere en gaf het geld aan de armen, waarbij hij een klein deel voor zijn zus hield, en ging vervolgens alleen wonen. Anderen volgden hem, totdat, in de woorden van Athanasius, “de woestijn werd gekoloniseerd door monniken.” De Koptisch-Orthodoxe Kerk, die zijn feestdag op 30 januari viert, noemt hem “de vader van alle monniken.”

Pachomius, een andere Egyptenaar, verzamelde monniken in een enkele gemeenschap in Tabennisi. De Catholic Encyclopedia zegt dat er voor zijn dood, rond 346, negen kloosters van zijn orde voor mannen en twee voor vrouwen waren. Basilius van Caesarea bezocht de monniken van Egypte en Syrië, stichtte kloosters in Pontus en bouwde, volgens de levensbeschrijving van de Koptische Kerk, “een huis voor ouderen en gehandicapten, evenals een ziekenhuis” naast een klooster aan de rand van Caesarea. Zijn regels werden het patroon voor oosterse kloosters. In het Westen stichtte Martinus, een voormalig soldaat, in 361 een klooster in Ligúgé bij Poitiers en nog een buiten Tours nadat hij daar bisschop was geworden. Zijn biograaf Sulpicius Severus zegt dat Martinus daar tachtig discipelen had.

Antonius en Pachomius waren er niet op uit om verre volkeren te bekeren; ze trokken de woestijn in om te bidden. Martinus predikte op het platteland rond Tours, maar de lange reizen kwamen later, toen monniken die hadden geleerd samen te leven onder een regel, begonnen te reizen.

Hoe gaf de Regel van Sint-Benedictus vorm aan kloosters?

Benedictus van Nursia verliet Subiaco voor Monte Cassino waarschijnlijk in 529, en schreef daar in de laatste jaren van zijn leven zijn Regel. Britannica noemt hem “de vader van het westerse monnikendom” en zegt: “De Regel die hij vaststelde, werd de norm voor het monastieke leven in heel Europa.” Tegen de tijd van Karel de Grote, zo merkt de Catholic Encyclopedia op, was het benedictijnse leven de normale vorm in het hele Westen geworden, behalve in enkele Spaanse en Ierse huizen.

De Regel is kort en praktisch. Een monnik belooft “stabiliteit” (hoofdstuk 58): hij blijft zijn hele leven in één gemeenschap. Dat klinkt als het tegenovergestelde van missionair werk, en in zekere zin is het dat ook. Benedictijnen verspreidden het geloof minder door rond te trekken dan door huizen te bouwen die bleven bestaan. Hoofdstuk 48 deelt de dag in rond werk en lezen: “Ledigheid is de vijand van de ziel,” en in de vastentijd moet elke monnik “een boek uit de bibliotheek ontvangen” en het in zijn geheel uitlezen. Hoofdstuk 66 vraagt, “indien mogelijk,” dat een klooster water, een molen, een tuin en werkplaatsen binnen zijn muren heeft, “zodat het voor de monniken niet nodig is om daarbuiten rond te dwalen.”

Hoofdstuk 53 regelt de gasten: “Laten alle gasten die aankomen worden ontvangen als Christus, want Hij zal zeggen: ‘Ik kwam als gast, en u hebt Mij ontvangen.’” De abt en de gemeenschap moeten “de voeten van alle gasten wassen,” zoals Jezus deed voor zijn discipelen (zie waarom Jezus de voeten van zijn discipelen waste), en de armen en pelgrims moeten “de grootste zorg en aandacht” krijgen, omdat “het vooral in hen is dat Christus wordt ontvangen.”

Hoe verspreidden Ierse monniken het christendom?

Patricius, een Brit die als gevangene naar Ierland was weggevoerd, keerde daar in de vijfde eeuw terug als missionaris. In zijn confession schrijft hij dat “de zonen van de Ieren [Scotti] en de dochters van de stamhoofden moeten worden gezien als monniken en maagden van Christus.” Het Ierse christendom groeide rond kloosters zoals Bangor, Clonard en Clonmacnoise, en die huizen stuurden monniken naar het buitenland.

Columba zeilde vanuit Ierland, volgens de overlevering in 563 of volgens de berekening van Beda in 565, en stichtte een klooster op Iona, voor de westkust van Schotland. Beda zegt dat hij kwam “om het woord van God te prediken aan de provincies van de noordelijke Picten” en hen bekeerde “door zijn prediking en voorbeeld.” Zijn biograaf Adomnán, een latere abt van Iona, beschrijft hoe Columba op de laatste dag van zijn leven de Psalmen overschreef. Bij het vers “Zij die de Heer zoeken, zullen aan niets goeds gebrek hebben,” stopte hij en zei dat Baithene, de discipel die hem opvolgde, de rest moest schrijven.

Vanuit Iona bereikte de missie Engeland. In 635 vroeg koning Oswald van Northumbria om een bisschop en werd Aidan, een monnik van Iona, gestuurd, die zich op Lindisfarne vestigde. Beda, die de Ieren “Scotten” noemt (hun Latijnse naam), schrijft dat “de meesten van hen die kwamen prediken monniken waren,” en dat Aidan “gewend was om zowel stad als land te voet te doorkruisen, nooit te paard, tenzij gedwongen door een dringende noodzaak.”

Columbanus ging de andere kant op. Opgeleid in Bangor in County Down, verliet hij Ierland rond 590 met twaalf monniken en stichtte Annegray en Luxeuil in de Vogezen. In 610 uit Bourgondië verdreven, predikte hij tot de Alemannen in het huidige Zwitserland en stichtte hij Bobbio in Noord-Italië voor zijn dood in 615.

Wie bracht het christendom naar Engeland?

Het christendom had het Romeinse Brittannië al lang daarvoor bereikt, maar de Angelsaksische koninkrijken waren heidens. In 596, schrijft Beda, stuurde paus Gregorius de Grote “de dienaar van God, Augustinus, en met hem verschillende andere monniken, die de Heer vreesden, om het woord van God te prediken aan de Engelse natie.” Ze landden in 597 op het eiland Thanet in Kent, “naar verluidt bijna veertig man,” met Frankische tolken, dragend “een zilveren kruis als hun banier, en de afbeelding van onze Heer en Heiland geschilderd op een bord.”

Koning Ethelbert, wiens Frankische koningin al christen was, liet hen prediken in Canterbury en werd gedoopt. Beda voegt eraan toe dat de koning “niemand dwong het christendom te omhelzen,” omdat hij van zijn leraren had geleerd “dat de dienst aan Christus vrijwillig moet zijn, niet door dwang.” Gregorius gaf twee soorten advies over de Engelse heiligdommen. Zijn brief aan Ethelbert vertelde de koning om “de verering van afgoden te onderdrukken; de structuren van de tempels omver te werpen”. Zijn brief aan de abt Mellitus, gestuurd met versterkingen voor Augustinus, zei in plaats daarvan dat “de tempels van de afgoden in die natie niet vernietigd moeten worden; maar laat de afgoden die erin staan vernietigd worden,” en de gebouwen veranderd in kerken. Twee monastieke missies ontmoetten elkaar in Engeland: de Romeinse monniken van Gregorius in Kent vanaf 597 en Ierse monniken van Iona in Northumbria vanaf 635.

Hoe bekeerden monniken Duitsland en de Slaven?

Binnen een eeuw stuurden de Engelsen hun eigen missionarissen. In 690 stak de Engelse monnik Willibrord over naar Friesland, in het huidige Nederland, met elf metgezellen. Bonifatius, geboren als Wynfrid in Wessex rond 675, was een benedictijner monnik in Nursling toen paus Gregorius II hem in 718 naar de heidenen ten oosten van de Rijn stuurde. Hij bracht de rest van zijn leven door in Duitsland, waarvan tien jaar (725–735) in Thüringen. Fulda, de abdij die hij stichtte, was gemodelleerd naar Monte Cassino, waar de abt, Sturm, had verbleven om de Regel te leren, en Fulda werd op zijn beurt “het model voor alle Duitse kloosters,” zegt de Catholic Encyclopedia. Bonifatius werd in 754 bij Dokkum gedood door een bende Friezen, terwijl hij de Schrift voorlas aan nieuwe bekeerlingen.

In het Oosten hadden de broers Cyrillus (geboren Constantijn) en Methodius, Grieken uit Thessaloniki, in een klooster aan de Bosporus gewoond voordat Constantinopel hen naar het buitenland stuurde. In 862 vroeg prins Rostislav van Groot-Moravië de keizer om missionarissen, en de broers arriveerden het jaar daarop. Ze vonden het Glagolitische alfabet uit, vertaalden de Bijbel en de liturgie in het Slavisch en kregen de goedkeuring van paus Adrianus II voor erediensten in die taal. Het Cyrillische alfabet dat uit hun werk voortkwam, wordt nog steeds gebruikt voor het Russisch en andere Slavische talen.

Dwongen missionarissen mensen om zich te bekeren?

Koningen deden dat soms, en missionarissen werkten vaak onder de bescherming van een heerser. Beda zegt dat de groep van Willibrord naar Friesland werd gestuurd door Pepijn, die “onlangs het Hither Friesland had onderworpen,” en dat Pepijn “hen daarheen stuurde om te prediken, terwijl hij hen tegelijkertijd steunde met zijn gezag.” Britannica schrijft dat het de ontzagwekkende naam van Karel Martel voor de heidenen was die Bonifatius in staat stelde de heilige eik van Thor bij Geismar om te hakken. Martinus van Tours bouwde volgens zijn biograaf kerken of kloosters “waar hij heidense tempels vernietigde,” zoals Gregorius Ethelbert aanspoorde te doen, hoewel niet zoals hij aan Mellitus vertelde.

Het moeilijkste geval is Saksen. Het Capitulare voor Saksen van Karel de Grote, uitgevaardigd tussen 775 en 790, stelt dat elke Saks die “heeft geweigerd zich te laten dopen en een heiden wilde blijven, met de dood gestraft moet worden.” Die wet kwam van een koning, niet van een klooster, maar het behoort tot dezelfde geschiedenis als de koning van Beda die niemand dwong.

Wat deden middeleeuwse kloosters voor hun buren?

De brief van Paulus VI zegt dat Benedictus en zijn monniken christelijke vooruitgang naar Europa brachten “con la croce, con il libro e con l’aratro”: met het kruis, het boek en de ploeg. Vier dingen droegen het geloof voorbij de muren.

  • Boeken. Monniken kopieerden de Schrift en gebedenboeken met de hand, en Cyrillus en Methodius vertaalden ze. De Regel ging uit van een bibliotheek, en het laatste werk van Columba was een pagina van de Psalmen.
  • Scholen. In een brief aan abt Baugulf van Fulda vertelde Karel de Grote aan bisdommen en kloosters dat zij “ijverig moeten zijn in het onderwijzen van degenen die door de gave van God in staat zijn te leren.” De missionarissen waren zelf opgeleid in kloosters: Columbanus in Bangor, Bonifatius in Exeter en Nursling.
  • Boerderijen. De Regel stelt dat handarbeid deel uitmaakt van de dag van elke monnik (hoofdstuk 48). De Cisterciënzers, zo stelt de Catholic Encyclopedia, “dienden de samenleving door hun landbouwarbeid,” waarbij ze lekenbroeders inzetten voor het handwerk.
  • Gastvrijheid en zorg. De Regel droeg monniken op om gasten te ontvangen als Christus, en het ziekenhuis van Basilius in Caesarea toont hetzelfde instinct in het Oosten.

Wat waren Cluny en de cisterciënzers?

Het waren hervormingsbewegingen binnen het benedictijnse kloosterleven. In 910 stichtte Willem de Vrome, hertog van Aquitanië, een abdij in Cluny in Bourgondië onder abt Berno. Eerdere kloosters stonden elk op zichzelf; Cluny hield zijn dochterhuizen afhankelijk van de moederabdij, en tegen de twaalfde eeuw stond het aan het hoofd van zo'n 314 kloosters.

In 1098 vertrok Robert, abt van Molesme, met een groep monniken om Cîteaux, het Nieuwe Klooster, te stichten en de Regel strikter na te leven. De Cisterciënzers droegen wit in plaats van zwart, keerden terug naar handarbeid en vereenvoudigden hun kerken en diensten. In 1115 stichtte de jonge Bernardus Clairvaux. Beide bewegingen verspreidden het geloof minder door te prediken aan heidenen dan door het christelijke Europa van binnenuit te vernieuwen.

Zijn bedelmonniken hetzelfde als monniken?

Nee. Een monnik belooft stabiliteit en blijft zijn hele leven in één klooster. Bedelmonniken behoren tot de bedelorden, die begonnen door van aalmoezen te leven, en zij behoren tot de orde in plaats van tot één huis, zodat ze gestuurd kunnen worden waar predikers nodig zijn. De Franciscanen dateren uit 1209, toen paus Innocentius III aan Franciscus van Assisi mondelinge goedkeuring gaf voor de eenvoudige regel die hij voor zijn eerste metgezellen had geschreven; paus Honorius III keurde hun definitieve Regel goed in 1223. De Dominicanen (Orde der Predikheren) namen de Regel van Augustinus aan in 1216. De scholen van de Dominicanen verspreidden zich door de Kerk, en Thomas van Aquino was een dominicaan, geen monnik. De bedelmonniken kwamen laat, en hun manier van leven was anders dan die van de monniken die als eersten het geloof naar het noorden hadden gebracht.

Hebben de oosterse kerken ook kloosters en missies?

Ja, en zij hadden ze als eersten: “Het religieuze leven werd geboren in het Oosten tijdens de eerste eeuwen van het christendom,” zoals de Catechismus van de Katholieke Kerk duidelijk stelt. Antonius en Basilius zijn heiligen van de Koptisch-Orthodoxe Kerk, de Orthodoxe Kerk in Amerika onderwijst het leven van Antonius aan haar kinderen, en de berg Athos in Griekenland werd “het centrum van het orthodoxe monnikendom,” in de woorden van de Catholic Encyclopedia. De oosters-orthodoxe kerken erkenden Cyrillus en Methodius al vroeg als heiligen, de Katholieke Kerk viert hen sinds 1880, en paus Johannes Paulus II eerde hen in zijn encycliek uit 1985 Slavorum Apostoli. Voor hoe de twee kerken uit elkaar gingen, zie Orthodox vs Katholiek.

Orthodoxe monniken bleven reizen. In 1794 bereikte de monnik Herman, uit het Valaam-klooster nabij Finland, Kodiak Island in Alaska nadat hij “samen met negen andere mannen was gekozen om naar Kodiak Island in Noord-Amerika te gaan,” zoals de Orthodoxe Kerk in Amerika vertelt. Ver naar het oosten stuurde de Kerk van het Oosten missionarissen door heel Azië. Een steen die in 781 in Chang-an werd opgericht, vermeldt dat de missionaris Olopun “uit het land Syrië” kwam met “ware heilige boeken” en Chang-an bereikte in 635 (de steen geeft het jaar aan volgens de regering van de keizer).

Wat zegt de Katholieke Kerk over monniken en missie?

De Catechismus schrijft veel van de groei van de Kerk toe aan religieuze gemeenschappen: “De geschiedenis getuigt van de uitmuntende dienst die religieuze families hebben bewezen bij de verspreiding van het geloof en de vorming van nieuwe Kerken: van de oude kloosterinstellingen tot de middeleeuwse ordes, tot aan de meer recente congregaties” (Catechismus 927). Op 24 oktober 1964, de dag dat hij de herbouwde kerk van Monte Cassino opnieuw inwijdde, riep paus Paulus VI Benedictus uit tot hoofdpatroon van heel Europa in de apostolische brief Pacis Nuntius, een keuze waarvan Britannica zegt dat deze werd gemaakt “met het oog op het werk van monniken die de Regel van Benedictus volgden bij de kerstening en beschaving van zoveel Europese landen in de Middeleeuwen.”

Geen van die monniken voltooide het werk. Ieder schreef zover hij kon en liet de rest over aan de volgende hand, en de psalm die Columba neerlegde, geldt nog steeds voor ons allen die hem oppakken: “Wie de Heer zoekt, zal aan niets goeds ontbreken.”


Meer uit deze reeksKatholicisme ontrafeldBekijk alle 45 artikelen



Reacties

Een reactie plaatsen

Share to...