De Wycliffe-bijbel: De eerste volledige Bijbel in het Engels



  • De Wycliffe-bijbel is de eerste volledige Bijbel in het Engels, in de jaren 1380 vertaald vanuit de Latijnse Vulgaat door John Wycliffe en de mannen die met hem samenwerkten.
  • Hij bestaat in twee versies: een vroege versie van rond 1382 die het Latijn bijna woord voor woord volgt, en een herziene versie van rond 1388 die leest als Engels.
  • Een manuscript noemt Nicholas of Hereford als vertaler van het vroege Oude Testament, dat afbreekt in het boek Baruch, en men denkt algemeen dat John Purvey een groot aandeel had in de herziening, maar niemand weet wie de rest heeft gedaan.
  • Het voorwoord van de vertalers zelf zegt dat ze vertaalden “aftir the sentence, and not oneli aftir the wordis”, naar de betekenis en niet alleen naar de woorden.
  • Constituties die in 1407 in Oxford werden opgesteld en in januari 1409 werden uitgevaardigd, verboden iedereen om op eigen gezag de Schrift in het Engels te vertalen, of om de Wycliffiaanse vertalingen te lezen totdat een bisschop of een provinciale raad ze had goedgekeurd.
  • Het Concilie van Konstanz veroordeelde Wycliffe in 1415 als ketter, en in 1428 werden zijn beenderen opgegraven, verbrand en in de Swift gegooid, het beekje bij Lutterworth.
  • De volledige Wycliffe-bijbel werd pas in 1850 gedrukt, toen Josiah Forshall en Frederic Madden beide versies publiceerden, en hun editie kan gratis worden gelezen in gescande kopieën op archive.org.

De Wycliffe-bijbel is de eerste volledige Bijbel in het Engels. Hij werd in de jaren 1380 vertaald vanuit de Latijnse Vulgaat door John Wycliffe, een theoloog uit Oxford, en de mannen die met hem samenwerkten. Hij is tot ons gekomen in twee vormen: een vroege versie, voltooid rond 1382, die het Latijn bijna woord voor woord volgt, en een herziene versie van rond 1388 die leest als Engels. Elk exemplaar werd met de hand uitgeschreven. Constituties die in 1407 in Oxford werden opgesteld en in januari 1409 werden uitgevaardigd, verboden iedereen om op eigen gezag de Schrift in het Engels te vertalen, of om de vertalingen gemaakt “in the time of John Wicklif” te lezen, totdat een bisschop of een provinciale raad ze had goedgekeurd. In 1415 veroordeelde het Concilie van Konstanz Wycliffe als ketter en beval zijn beenderen op te graven, en in 1428 werden ze verbrand.

Waarom zou iemand dat risico nemen voor een boek? De man die het voorwoord bij de latere versie schreef, geeft het antwoord in zijn eigen veertiende-eeuwse Engels. Hebzuchtige klerken, zegt hij, verachten de heilige Schrift en houden haar tegen, en toch “the lewid puple crieth aftir holi writ, to kunne it, and kepe it, with greet cost and peril of here lif”: het ongeschoolde volk schreeuwt om de Schrift, om haar te kennen en te bewaren, tegen grote kosten en met gevaar voor eigen leven.

Wie vertaalde de Wycliffe-bijbel?

John Wycliffe werd geboren in Yorkshire, volgens de overlevering in 1324, studeerde aan het Balliol College in Oxford, en was vanaf 1373 rector van Lutterworth in Leicestershire. Rond 1380 beschouwde hij de Bijbel als de belangrijkste toets, en bijna de enige toets, van ware leer, en stuurde hij “arme priesters” uit, de meesten leken, om te prediken. Een Engelse Bijbel hoorde bij dat werk, en zijn naam staat er sindsdien op.

De manuscripten laten zien dat meer dan één man het werk deed. Het eigen werkexemplaar van de vertaler van het Oude Testament is bewaard gebleven in de Bodleian Library in Oxford, met een tweede kopie die tegelijkertijd daarvan werd gemaakt, en beide stoppen in het derde hoofdstuk van Baruch, midden in een zin. Op dat punt bevat de tweede kopie een Latijnse aantekening die de vertaler noemt: Nicholas of Hereford, een van de leidende Wycliffianen in Oxford, die een stuk verder was gegaan dan Wycliffe zelf. Toch is het werkexemplaar geschreven in ten minste vijf verschillende handen, die verschillen in spelling en dialect, dus Hereford vertaalde hooguit het deel dat daar eindigt. Hij ging naar Rome om in beroep te gaan bij de paus en werd daar in de gevangenis gezet. Een volksopstand bevrijdde hem, en hij kwam naar huis om Wycliffe's leer te prediken in het westen van Engeland. Uiteindelijk herriep hij zijn woorden en stierf als kartuizermonnik.

Een groot deel van de herziening wordt meestal toegeschreven aan John Purvey, die in zijn laatste jaren bij Wycliffe woonde en na zijn dood in Bristol predikte. Forshall en Madden, de twee geleerden die in 1850 voor het eerst de hele Bijbel drukten, dachten dat Purvey de lange Algemene Proloog bij de herziene tekst schreef. Ook hij herriep zijn woorden in 1400. Wie de rest van het werk deed, en hoeveel Wycliffe met zijn eigen pen schreef, weet niemand.

Wat zeiden de vertalers over hun werk?

Het laatste hoofdstuk van die Algemene Proloog is het dichtst dat we bij het horen spreken van hen komen. “With comune charite to saue alle men in oure rewme, whiche God wole haue sauid,” zegt de schrijver, “a symple creature hath translatid the bible out of Latyn into English.” Zijn reden is die van de apostel zelf, dat God “wil dat alle mensen gered worden en tot kennis van de waarheid komen” (1 Timoteüs 2:4). En het eenvoudige schepsel werkte niet alleen. Hij “hadde myche trauaile, with diuerse felawis and helperis”, eerst door oude Latijnse Bijbels te verzamelen om één redelijk ware Latijnse tekst te maken, daarna door deze te bestuderen met de glossen en de oude kerkvaders, daarna door oude grammatici en godgeleerden te vragen naar de moeilijke woorden, en pas na dat alles te vertalen. Forshall en Madden dachten, op basis van wat hij zegt, dat het Oude Testament buiten de universiteit werd voorbereid, “op een plek waar het niet gemakkelijk was om het gebruik van veel boeken te verkrijgen”.

Hij vertelt ons ook hoe hij vertaalde, en dat is de reden waarom er twee versies zijn. “The best translating is out of Latyn into English,” schrijft hij, “to translate aftir the sentence, and not oneli aftir the wordis”: naar de betekenis, en niet alleen naar de woorden. En hij vond de nieuwe Engelse Bijbel de betere tekst van de twee, want de gewone Latijnse Bijbels, zegt hij, “han more nede to be correctid, as manie as I haue seen in my lif, than hath the English bible late translatid.”

De vroege en latere versies naast elkaar

De vroege versie blijft zo dicht bij het Latijn dat het op sommige plaatsen in het Engels helemaal nergens op slaat. De latere versie behoudt de betekenis van het Latijn en laat het Engels de volgorde van de woorden bepalen. We kunnen de verandering zien gebeuren in het Onze Vader (Matteüs 6:9–13), dat beide versies vertalen vanuit de Latijnse Vulgaat. De twee Wycliffiaanse kolommen hieronder zijn uit de editie van Forshall en Madden uit 1850.

Latijnse Vulgaat Vroege versie (rond 1382) Latere versie (rond 1388) King James-vertaling
Onze Vader, die in de hemel zijt Onze Vader, die in de hemel zijt Onze Vader, die in de hemel zijt Onze Vader die in de hemel zijt
uw wil geschiede, op aarde zoals in de hemel uw wil geschiede, op aarde zoals in de hemel uw wil geschiede op eerde als in hemel Uw wil geschiede op aarde, zoals in de hemel
Geef ons heden ons dagelijks brood ons brood boven andere substantie ons brood boven andere substantie ons dagelijks brood

In de vroege versie geschiedt Gods wil “as in heuen and in erthe”, precies in de volgorde van het Latijn zoals in de hemel zo ook op de aarde. De revisor draaide het om naar “in erthe as in heuene”, de volgorde die ook de King James volgt. Beide versies behielden het Latijnse dagelijks brood als brood “ouer othir substaunce”, boven alle andere substantie, waar de King James “daily bread” heeft. En geen van beide eindigt met “Want van U is het koninkrijk, en de kracht, en de heerlijkheid, tot in eeuwigheid”, omdat de Latijnse Bijbel die zij vertaalden die woorden niet bevat. Waarom katholieken en protestanten het gebed nog steeds verschillend beëindigen, wordt verteld in waarom het katholieke Onze Vader anders is.

Zelfs de revisie laat het Latijn doorschemeren, zoals in het begin van het Evangelie van Johannes: “In the bigynnyng was the word, and the word was at God, and God was the word.” Die laatste zinsnede behoudt de Latijnse volgorde, God was het Woord, waar de King James “the Word was God” heeft, en “at God” is het Latijnse bij God, “bij God”. Lees het langzaam en de betekenis komt volledig over, het Woord dat in het begin bij God was, en God was, uitgesproken in het Engels van de jaren 1380.

Omdat het gemaakt was van de Vulgaat, heeft de Wycliffe-Bijbel ook de boeken van de Latijnse Bijbel in de Latijnse volgorde, met Tobit, Judith, Wijsheid, Ecclesiasticus, Baruch en de twee boeken van de Makkabeeën daartussen. Waarom de meeste protestantse Bijbels die boeken weglaten, wordt uitgelegd in Katholieke vs. Protestantse Bijbel.

Waarom werd de Wycliffe-bijbel verboden?

De Engelse Bijbel raakte verstrikt in een ruzie over Wycliffe’s leer die begon in 1380, toen hij de transsubstantiatie aanviel in Oxford en de geconsacreerde Hostie slechts “een effectief teken” noemde. In 1381 veroordeelde een raad van doctoren in Oxford zijn leer over de Eucharistie, en in 1402 veroordeelde een kerkelijke rechtbank in Blackfriars vierentwintig stellingen uit zijn geschriften. Zijn volgelingen, de Lollarden, bleven prediken na zijn dood. In 1401 werd een wet genaamd De Hæretico Comburendo stelde de bisschoppen in staat om iedereen die terugviel in ketterij of weigerde te herroepen, over te dragen aan de wereldlijke autoriteiten. De veroordeelden moesten “op een hoge plaats” voor het volk worden verbrand, en de eerste van hen was William Sawtrey. In 1407 stelde een synode in Oxford onder Thomas Arundel, aartsbisschop van Canterbury, constituties op om het prediken, de vertaling en het gebruik van de Schrift, en het onderwijzen van theologie te regelen, en Arundel vaardigde ze uit in januari 1409. De constituties zelf zijn gedateerd op 14 januari 1408, omdat het jaar in Engeland toen werd geteld vanaf 25 maart, en dat is waarom u beide data zult zien.

De zevende constitutie, die in het Latijn begint met Periculosa, “gevaarlijk”, behandelt vertaling. In het Engels van John Johnson uit 1851, zoals herzien door Michael Marlowe tegenover het Latijn, luidt het:

“De vertaling van de tekst van de Heilige Schrift uit de ene taal in de andere is een gevaarlijke zaak; zoals de zalige Hiëronymus getuigt, omdat het niet gemakkelijk is om de betekenis in alle opzichten hetzelfde te maken … daarom bepalen en verordenen wij dat niemand voortaan op eigen gezag enige tekst van de Heilige Schrift in de Engelse taal of enige andere vertaalt door middel van een boek, pamflet of verhandeling. Laat ook geen enkel dergelijk boek, pamflet of verhandeling dat onlangs is samengesteld in de tijd van de voornoemde John Wicklif, of sindsdien, of hierna zal worden samengesteld, in het geheel of gedeeltelijk worden gelezen, in het openbaar of in privaat, op straffe van de grotere excommunicatie, totdat die vertaling is goedgekeurd door de diocesaan van de plaats, of indien de gelegenheid dit vereist, door een provinciaal Concilie.”

In de praktijk lieten de bisschoppen alleen degenen die een bisschoppelijke licentie hadden de vertalingen gebruiken. Een man die werd gevonden met delen van de Engelse Bijbel zonder licentie, meestal met Wycliffiaanse voorwoorden erin, werd beschouwd als een van de tekenen dat hij een Lollard was.

Schrijvers bleven de Wycliffe-Bijbel desondanks kopiëren. Forshall en Madden onderzochten niet minder dan 170 manuscripten voor hun editie, vele ervan geschreven op perkament door geoefende handen, en een flink aantal dateert van rond 1420, 1430 of 1440, jaren na het verbod. Kopieën gingen, schreven zij, “in de handen van alle klassen van de bevolking”, en “Zelfs de vorst zelf en de prinsen van koninklijken bloede minachtten het niet om ze te bezitten.” In die kostbare boeken zagen zij “de waarde die werd gehecht aan het woord van God”. Gedurende zo’n 140 jaar, vanaf de jaren 1380 tot de gedrukte Bijbels van de regering van Hendrik VIII de plaats innamen, lazen Engelse mannen en vrouwen de Schrift in deze vertaling, blad voor blad gekopieerd.

Het verbod zoals katholieken en lollarden het zagen

De Catholic Encyclopedia, gepubliceerd met het imprimatur van de Kerk in 1912, geeft de reden voor de synode als volgt: “de Lollarden introduceerden al snel interpolaties van virulente aard in hun heilige teksten; geweld en anarchie namen de overhand, en de partij werd beschouwd als vijanden van de orde en verstoorders van de samenleving. Het is geen wonder dat de kerkelijke autoriteiten al snel bijeenkwamen in de Synode van Oxford (1408) en de publicatie en het lezen van ongeautoriseerde volkstaalversies van de Schrift verboden, waarbij de toestemming om de Bijbel in de volkstaal te lezen werd beperkt tot versies die waren goedgekeurd door de ordinaris van de plaats, of, indien het geval dit vereist, door de provinciale raad.” De ordinaris van de plaats is de lokale bisschop. De encyclopedie voegt eraan toe dat leken de Bijbel al kenden in de veertiende eeuw. Sommige vertalingen, zegt zij, werden alleen als Wycliffiaans veroordeeld “omdat een Wycliffiaans voorwoord was toegevoegd aan een volkomen orthodoxe vertaling”. Zij gaat nog verder: “als we het getuigenis van aartsbisschop Cranmer, Sir Thomas More, de martyroloog Foxe en de auteurs van het Voorwoord bij het Reims Testament mogen geloven, was de hele Bijbel al lang voor de geboorte van John Wyclif in de moedertaal te vinden”. Forshall en Madden twijfelden eraan. Als er een andere Engelse vertaling van de hele Bijbel had bestaan, zo betoogden zij, zou er enig spoor van zijn overgebleven.

De kant van de Lollarden is de kreet in hun Proloog, geciteerd bovenaan deze pagina.

Wat is er met John Wycliffe gebeurd?

Na de veroordelingen van 1381 en 1382 lijkt er weinig van Wycliffe zelf te zijn gevraagd dan een belofte om niet te prediken. Hij trok zich terug in Lutterworth en bleef schrijven in het Latijn en Engels, en hij was waarschijnlijk verlamd gedurende de laatste twee jaar van zijn leven. Een tweede beroerte trof hem terwijl hij de Mis bijwoonde in zijn kerk, en drie dagen later, op 31 december 1384, stierf hij. Hij werd begraven in Lutterworth.

Het Concilie van Konstanz, dat op 5 november 1414 werd geopend om het schisma te beëindigen dat de Westerse Kerk drie rivaliserende pausen had gegeven, nam zijn zaak in behandeling. Op 4 mei 1415 veroordeelde het vijfenveertig artikelen uit zijn geschriften, en later nog eens 260. Het verklaarde “dat de genoemde John Wyclif een beruchte en hardnekkige ketter was die in ketterij stierf”, en beval “dat zijn lichaam en beenderen moeten worden opgegraven, als ze kunnen worden geïdentificeerd tussen de lijken van de gelovigen, en ver van een begraafplaats van de kerk moeten worden verstrooid”. Twee maanden later, op 6 juli, veroordeelde hetzelfde concilie John Hus van Praag, de trouwste erfgenaam van Wycliffe’s leer. Paus Martinus V keurde de actie van het concilie tegen Wycliffe goed in 1418.

Tien jaar later, in 1428, stuurde Richard Fleming, bisschop van Lincoln, in wiens bisdom Lutterworth lag, zijn beambten naar het graf. Ze groeven op wat er over was, verbrandden het tot as en wierpen de as in de Swift, het beekje dat langs de stad stroomt. Thomas Fuller, een geestelijke van de Church of England die in 1655 schreef, had geen geduld met “de wrok van het concilie van Konstanz”, en hij volgde het water naar de zee: “Zo heeft dit beekje zijn as naar de Avon gevoerd, de Avon naar de Severn, de Severn naar de nauwe zeeën, en zij naar de grote oceaan. En zo is de as van Wycliffe het symbool van zijn leer, die nu over de hele wereld verspreid is.” Hij had horen zeggen dat de beek nooit meer buiten haar oevers trad. Hij vond het even dwaas van papisten om daar Gods welbehagen in te lezen als van sommige protestanten om er Wycliffes heiligheid in te zien, want “geen solide oordeel zal bouwen waar louter fantasie het fundament heeft gelegd.”

Waar kun je de Wycliffe-bijbel vandaag de dag lezen?

De Wycliffe-bijbel bestond meer dan drie eeuwen lang alleen in manuscriptvorm, totdat John Lewis uit Margate in 1731 de latere versie van het Nieuwe Testament drukte. De volledige Bijbel in beide versies werd pas in 1850 gedrukt, toen Forshall en Madden deze na tweeëntwintig jaar werk in vier delen in Oxford publiceerden. Hun editie, inclusief het Onze Vader en de Proloog, kan gratis worden gelezen in gescande kopieën op archive.org, evenals de herdruk van de Clarendon Press van het latere Nieuwe Testament (1879). Tegen de tijd dat Lewis het drukte, hadden Engelse lezers al lang hun eigen gedrukte Bijbels, want William Tyndale drukte zijn Nieuwe Testament in Worms en stuurde het in 1526 naar Engeland. Hoe de vele Engelse Bijbels sindsdien zich verhouden, en welke bij u zou kunnen passen, is het onderwerp van welke Bijbelvertaling te lezen.

Het gebed dat die kopiisten opschreven is het gebed dat wij nog steeds bidden, en de oude spelling klinkt slechts even vreemd: “Oure fadir that art in heuenes, halewid be thi name; thi kyngdoom come to; be thi wille don in erthe as in heuene.” De ongeletterde mensen die schreeuwden om de heilige schrift, om die te kennen en te bewaren, wilden die woorden in hun eigen taal bidden, en door de genade van God deden ze dat.





Reacties

Een reactie plaatsen

Share to...