Hoe groot was Bethlehem toen Jezus werd geboren? 300 tot 3.000 mensen

Bethlehem was een dorp of kleine stad toen Jezus werd geboren. Wetenschappers schatten het aantal inwoners op ergens tussen de 300 en 3.000, en er is geen telling uit die tijd bewaard gebleven om dit definitief vast te stellen.

Het lag op een heuvelrug in het Judese gebergte, ongeveer 9 tot 10 kilometer ten zuiden van Jeruzalem, de geboorteplaats van koning David en een plek van boeren en herders, en de profeet Micha had er lang daarvoor over gesproken: “Maar gij, Bethlehem Efratha, al zijt gij klein onder de duizenden van Juda, uit u zal Mij voortkomen, die een Heerser zal zijn in Israël” (Micha 5:2). Klein is het woord dat de Schrift aan Bethlehem geeft. Toch, wanneer de schriftgeleerden dezelfde profetie aan Herodes citeren, geeft Matteüs deze weer met een omgedraaide betekenis: “En gij Bethlehem, in het land van Juda, zijt geenszins de minste onder de vorsten van Juda” (Matteüs 2:6). Zodra de heerser eruit was voortgekomen, kon het kleine stadje niet langer de minste worden genoemd.

We zouden kunnen hopen dat de volkstelling die Jozef naar Bethlehem bracht ons een getal zou geven. Lucas vertelt over die Romeinse inschrijving, maar er is geen lijst van bewaard gebleven, en geen van beide evangeliën telt de inwoners van de stad. Het grootste deel van het oude Bethlehem ligt nu onder de moderne stad, waar archeologen slechts op een handvol plaatsen hebben kunnen graven, dus elk cijfer dat we hebben is een schatting, berekend op basis van het land, de huizen en soortgelijke steden. Dit zijn de schattingen met de naam van een wetenschapper erachter, de kleinste eerst, met de stad van vandaag ernaast.

Schatting	Wie geeft het	Waarop het berust
Ongeveer 300 mensen	William F. Albright, archeoloog	Een klein dorp; hij rekende op zes of zeven jongens onder de twee jaar
2.000 tot 3.000 mensen	Stephen Pfann en Jerome Murphy-O’Connor (1994)	Een typisch Judees dorp met clanhuizen
28.591 mensen	Palestijnse volkstelling (2017)	De stad Bethlehem vandaag de dag

Joan E. Taylor, schrijvend in Biblical Archaeology Review in 2025, betoogt dat het Bethlehem van de eerste eeuw een stad was, geen dorp, en geeft zelf geen getal.

De Schrift houdt zelf twee tellingen bij uit een eerdere tijd, en beide zijn klein. Toen de ballingen terugkeerden uit Babylon, schreef Ezra: “De kinderen van Bethlehem, honderd drieëntwintig” (Ezra 2:21), en de rol van Nehemia vermeldt: “De mannen van Bethlehem en Netofa, honderd achtentachtig” (Nehemia 7:26). Dat waren families die eeuwen voor Jezus terugkeerden naar een verwoest land, dus de lijsten zijn geen volkstelling van zijn Bethlehem. Ze laten wel zien hoe weinig inwoners de stad van David kon hebben, en dat de Schrift honderddrieëntwintig van hen de moeite waard vond om te tellen.

Lucas stuurt Jozef “uit de stad Nazareth” “naar de stad van David, die Bethlehem genoemd wordt” (Lucas 2:4), en een woord dat breed genoeg is om Nazareth te omvatten, vertelt ons weinig over de omvang. In Johannes redetwist de menigte in Jeruzalem dat de Christus moet komen “uit het dorp Bethlehem, waar David was” (Johannes 7:42). Geen van beide evangeliën mat de plaats. Het beeld dat de meesten van ons hebben komt van het “kleine stadje” uit het kerstlied, een klein plattelandsdorpje in het Judese gebergte, en dat is lang het traditionele beeld geweest.

Dat beeld is het beeld waar Taylor in haar artikel van winter 2025 tegenin gaat. De historicus Josephus uit de eerste eeuw noemt Bethlehem een stad, geen dorp, en zij wijst op iets dat in de rots is uitgehouwen. Het Benedenaquaduct, een stenen kanaal gebouwd onder de Hasmonese koningen vóór de tijd van Herodes, voerde water van de vijvers ten zuidwesten van de stad naar Jeruzalem, en het loopt niet om Bethlehem heen. Het loopt door het midden van de stad, in een in de rots uitgehouwen tunnel van bijna 215 meter lang. Stromend water in het hart van de stad was, in de woorden van Taylor, “een ongelooflijke luxe die meestal voorbehouden was aan grote paleizen en steden.” Zij houdt vol dat Bethlehem pas kromp tot een dorp na de Joodse opstand tegen Rome van 132 tot 135. Haar betoog beantwoordt ook een scherpere twijfel. In 2005 vroeg de archeoloog Aviram Oshri zich af of er überhaupt wel een Bethlehem in Judea bestond toen Jezus werd geboren, omdat de registers van de Israel Antiquities Authority niets uit de tijd van Herodes vermelden. Een aquaduct dat vóór Herodes door de stad werd uitgehouwen, en een historicus uit de eerste eeuw die het een stad noemt, vertellen ons dat er mensen woonden, wat de opgravingsgegevens ook nog mogen laten zien.

In de tijd van David vonden de Filistijnen Bethlehem een garnizoen waard. Eens, toen “David toen in een vesting was, en het garnizoen van de Filistijnen toen in Bethlehem was” (2 Samuël 23:14), verlangde David naar een drankje van thuis: “O, dat iemand mij te drinken gaf van het water uit de put van Bethlehem, die bij de poort is!” (2 Samuël 23:15). Als Taylor gelijk heeft, had de stad waar David naar dorstte water dat door het midden stroomde tegen de tijd dat zijn erfgenaam daar werd geboren. Zijn kleinzoon Rechabeam “bouwde Bethlehem, en Etam, en Tekoa” onder zijn steden voor de verdediging (2 Kronieken 11:6). Taylor is voorzichtig om te zeggen dat niets hiervan bewijst dat Bethlehem duizend jaar later nog steeds een grote stad was, en totdat er meer van de oude stad kan worden opgegraven, kan niemand meer zeggen dan de bandbreedte.

Als we op die heuvelrug zouden staan, zouden we op ongeveer 760 meter hoogte zijn, op een halve maan van heuvels waar het heuvelland van Juda in het oosten overgaat in de Judese woestijn. Een onverharde weg leidde de stad in vanaf de belangrijkste noord-zuidroute tussen Jeruzalem en Hebron, en reizigers uit Egypte, Arabië en Syrië op die hoofdroute passeerden vlakbij. Vlakbij de plek waar de twee wegen elkaar ontmoetten, lag het graf van Rachel, want “Rachel stierf, en werd begraven op de weg naar Efratha, dat is Bethlehem” (Genesis 35:19). Iedereen die via die weg Bethlehem binnenkwam, kwam langs Rachel.

De velden rond de stad gaven tarwe en gerst, en de Schrift herinnert zich de hoffelijkheid van de oogsten. Toen Boaz naar zijn maaiers liep, begroette hij hen: “De Heer zij met u,” en zij antwoordden: “De Heer zegene u” (Ruth 2:4). De naam van de stad zelf, Beth-lehem, betekent “huis van brood” in het Hebreeuws. Olijfbomen groeiden op terrassen die in de hellingen waren uitgehouwen, de kale kalksteen ertussen was bezaaid met grotten, en schapen en geiten graasden het struikgewas. David “ging heen en keerde terug van Saul om de schapen van zijn vader te weiden in Bethlehem” (1 Samuël 17:15).

De families van het Judese gebergte leefden eenvoudig, in huizen van één of twee kamers, met muren van gestapelde veldsteen, platte gepleisterde daken, vloeren van aangestampte aarde of gesteente en een kleine binnenplaats om te koken. Velen waren gebouwd tegen of boven een grot die als stal diende, met nissen in de rots voor olielampen en stenen troggen voor de dieren. Maria “legde hem in een kribbe; omdat er voor hen geen plaats was in de herberg” (Lucas 2:7), en Lucas zegt niet of die kribbe in zo'n grot stond of in de benedenverdieping van een huis. Hoe dan ook, de Zoon van God werd gelegd in het soort trog dat families op die heuvelrug voor hun dieren hielden.

Vlakbij stond Herodion, de kunstmatige berg waar Herodes de Grote een vestingpaleis en zijn graf bouwde. Josephus zegt dat Herodes het bouwde als een gedenkteken voor zichzelf en het naar zichzelf vernoemde. Dus de koning wierp een berg op om zijn eigen naam te behouden, en in het zicht ervan lag het kind van de lijn van David in een voerbak.

Families woonden al op deze heuvelrug lang voordat David daar schapen hoedde. Opgravingen hebben nederzettingen uit de Bronstijd en IJzertijd gevonden, en de stad gaat minstens terug tot de veertiende eeuw voor Christus. Een klein perceel naast de Geboortekerk bevat bewijs van begrafenis en bewoning die teruggaat van de eerste eeuwen na Christus tot het midden van het tweede millennium voor hem, wat UNESCO beschrijft als “nog niet systematisch onderzocht en grotendeels onverstoord.” Toch is er geen compleet huis uit de tijd van Jezus opgegraven in Bethlehem zelf. Voor zijn Bethlehem zijn we afhankelijk van het platteland, waar enquêtes de wereld van de herders hebben gevonden: grotten voor het beschutten van kuddes, lage stenen muren, wachttorens van opgestapelde veldsteen en kleine vijvers uitgehouwen in de rots voor rituele wassingen. Naast de kerk waar pelgrims knielen, bevat de grond nog steeds zeventien eeuwen en meer van Bethlehem's levenden en doden die niemand heeft geopend, en de huizen van Jezus' eigen buren liggen ergens onder de straten van de moderne stad, wachtend.

Wat de stad wel bewaarde was de herinnering aan één grot, die sinds minstens de tweede eeuw werd geëerd als de plaats van de geboorte, met een kerk eroverheen sinds de vierde; hoe die herinnering werd bewaard wordt verteld met de betekenis van de kribbe. Niemand schreef op hoeveel mensen er in Bethlehem woonden, maar ze herinnerden zich waar één kind werd geboren.

Matteüs zegt dat Herodes “alle kinderen doodde die in Bethlehem waren, en in al de kusten daarvan, van twee jaar oud en daaronder” (Matteüs 2:16). In een stad van een paar honderd of een paar duizend mensen waren die jongens de kinderen van de buren. Matteüs hoorde in het verdriet van Bethlehem wat “gesproken was door de profeet Jeremia”: “In Rama werd een stem gehoord, geklaag, en geween, en groot rouwbeklag, Rachel wenende om haar kinderen, en wilde niet getroost worden, omdat zij niet zijn” (Matteüs 2:17–18). Rachel werd begraven aan de weg naar Bethlehem, en hier huilt ze opnieuw om de kinderen van de stad die haar graf bewaarde. Matteüs zegt haar niet te stoppen. In Jeremia, waar hij haar vond, worden de volgende woorden van de Heer tot haar gesproken: “Weerhoud uw stem van geween, en uw ogen van tranen: want uw werk zal beloond worden, spreekt de Heer” (Jeremia 31:16). Christenen herinneren zich deze jongens als de Heilige Onnozelen, en we rouwen met Rachel om hen voordat we vragen hoeveel er waren.

Toen mensen het wel vroegen, liepen de antwoorden ver uiteen. De Griekse liturgie sprak van 14.000 jongens, wat een stad van de omvang van Bethlehem nooit had kunnen bevatten, en degenen die uitgingen van de omvang van de stad kwamen op een klein aantal uit. De Katholieke Encyclopedie van 1910 merkte op dat “Moderne schrijvers het aantal aanzienlijk verminderen, aangezien Bethlehem een nogal kleine stad was,” en gaf hun schattingen tussen de zes en twintig. Albright schatte het op zes of zeven. Paul L. Maier, een historicus, zei in 1992 dat er waarschijnlijk niet meer dan vijftien jongens van die leeftijd in het dorp waren, en dat een koning die leden van zijn eigen familie ter dood had gebracht niet zou hebben geaarzeld over een dozijn baby's. Of er nu zes of twintig waren, Rachel huilt om elk van hen.

Josephus vermeldt veel van de laatste wreedheden van Herodes en zegt niets over deze. Katholieke Encyclopedie suggereert dat het aantal te klein was om op te vallen tussen hen, wat moeilijk te bevatten is: de sterfgevallen waar Rachel om huilt waren te weinig om de aandacht te trekken van de man die de misdaden van Herodes optekende. Andere wetenschappers nemen die stilte, en de banden van het verhaal met de ster en de Wijzen, als redenen om te twijfelen of de moord überhaupt heeft plaatsgevonden. De New Catholic Encyclopedia merkt op dat “Een groeiend aantal moderne wetenschappers de historische aard van het verhaal van de Onnozelen in twijfel trekt,” terwijl het argument vanuit stilte “op zijn best, niet overtuigend” wordt genoemd.

De stad die Micha klein noemde, is uitgegroeid tot een stad. De Palestijnse volkstelling van 2017 telde 28.591 mensen in de stad Bethlehem, een stijging van 21.947 in 1997, en ongeveer 217.000 in het hele gouvernement Bethlehem eromheen. Dat is ruwweg tien keer de hoogste schatting voor de stad waarin Jezus werd geboren, en ongeveer honderd keer de kleinste. Het dorp waar herders ooit op zoek gingen naar één pasgeboren kind is nu een stad van bijna dertigduizend inwoners, en hij is nog steeds de reden dat de wereld de naam kent.

In het oude centrum loopt de pelgrimsweg nog steeds vanaf de traditionele ingang van de stad bij de Putten van Koning David langs Star Street, door de historische poort, naar Manger Square en de kerk. Het wordt bewaard als de weg die Jozef en Maria kwamen, en de patriarchen van de drie kerken lopen deze in processie, elk met Kerstmis van zijn eigen kerk. Drie kerstmissen komen over één weg, en alle drie eindigen ze bij de kerk boven dezelfde grot.

Het is van belang omdat de profetie van Micha erom draait: “hoewel gij klein zijt … toch zal uit u voor Mij voortkomen die een heerser zal zijn.” Jeruzalem, met zijn tempel en paleizen, lag een klein eindje naar het noorden, en de heerser kwam in plaats daarvan uit een boerendorp waarvan de oudsten ooit “beefden” toen de profeet Samuël binnenkwam (1 Samuël 16:4). Waarom de Messias überhaupt uit Bethlehem moest komen, is het onderwerp van waarom Jezus in Bethlehem werd geboren. Veel geleerden twijfelen of hij daar geboren is, en de argumenten aan beide kanten worden uiteengezet in waar Jezus werd geboren, Bethlehem of Nazareth.

Of er nu driehonderd of drieduizend mensen woonden, Bethlehem was een heuvelrug met tarwe- en gerstvelden, olijfterrassen en grotten, met een weg die langs een oud graf liep, en God koos het uit voor de geboorte van zijn Zoon. Geen enkele plek waar wij wonen is te klein voor Hem. “Hoewel gij klein bent onder de duizenden van Juda, toch zal uit u voor Mij voortkomen die een heerser zal zijn” (Micha 5:2).

---

• Waarom werd Jezus in Bethlehem geboren?
• Waar werd Jezus geboren: Bethlehem of Nazareth?
• Waarom Jezus in een kribbe werd geboren
• Wie waren de herders in het kerstverhaal?
• Wat is de Ster van Bethlehem?
• Hoe oud was Jezus toen de wijzen kwamen?